تزریق زیر جلدی

زمان تقریبی مورد نیاز برای مطالعه: 19 دقیقه

شاید برای شما هم پیش آمده باشد که با دیدن یک سرنگ کوچک و تجویز دارویی مثل انسولین یا امپول های رقیق کننده خون دچار استرس شوید و از خود بپرسید چطور باید این کار را بدون درد و اسیب در منزل انجام داد، یادگیری اصول صحیح تزریق زیر جلدی یکی از مهمترین مهارت های درمانی است که به شما کمک می کند داروها را دقیقا در زمان مناسب و با بیشترین اثربخشی دریافت کنید، در فرایند تزریقات زیر جلدی یا همان تزریق زیر جلدی (Subcutaneous) که با نام عامیانه تزریقات زیر پوستی هم شناخته می شود هدف اصلی این است که سوزن ظریف سرنگ دارو را دقیقا به لایه بافت چربی زیر پوست یعنی هیپودرم برساند، علت انتخاب این بافت این است که بافت چربی عروق خونی کمتری نسبت به بافت ماهیچه دارد؛ در نتیجه دارو بسیار آرام، پیوسته و یکنواخت در طول زمان جذب بدن می شود، دقیقا برعکس تزریقات عضلانی که جذب ناگهانی و بسیار سریعی دارند. در این آموزش جامع و بالینی به صورت قدم به قدم تکنیک های ایمن، زوایای استاندارد و اشتباهات خطرناک را بررسی می کنیم تا با خیال آسوده تزریق زیر جلدی را یاد بگیرید، پس حتما تا انتهای این مقاله همراه ما از مرکز درمان در منزل درمان تو بمانید تا تمام فوت و فن های یک تزریق بدون درد را بیاموزید، همچنین اگر در هر مرحله ابهامی داشتید می توانید در بخش نظرات انتهای صفحه سوال خود را ثبت کنید یا برای راهنمایی فوری و دریافت خدمات بالینی مستقیم با کارشناسان و پشتیبانی انلاین از طریق شماره های ۰۹۹۳۶۳۷۲۱۲۶، ۰۹۹۳۶۳۷۲۱۲۷، ۰۹۹۳۶۳۷۲۱۲۸ و ۰۹۹۳۶۳۷۲۱۲۹ تماس بگیرید.

ویژگی و مرحله	توضیحات کلیدی و سریع
هدف و بافت هدف	ورود دارو به لایه چربی زیر پوست (هیپودرم) برای جذب ارام و یکنواخت دارو
زاویه ورود سوزن	زاویه ۹۰ درجه برای سوزنهای کوتاه یا افراد با چربی مناسب، زاویه ۴۵ درجه برای افراد لاغر
مهمترین کاربردها	تزریق انسولین، امپولهای ضد انعقاد مثل هپارین و انوکساپارین، برخی واکسن ها و هورمون ها
نواحی مجاز بدن	دور ناف با فاصله پنج سانتیمتر، قسمت جلویی و خارجی ران، پشت بازو
تجهیزات لازم	سرنگ ظریف گیج بیست و پنج تا سی، پد الکلی، داروی همدمای محیط، سفتی باکس
مهمترین نکات ایمنی	چین دادن پوست قبل ورود سوزن، عدم ماساژ موضع بعد تزریق، چرخش مداوم محل تزریق
عوارض تزریق اشتباه	کبودی و هماتوم، تشکیل گلوله های چربی (لیپوهیپوتروفی)، درد شدید یا عفونت و ابسه

تزریق زیر جلدی چیست؟

بسیاری از بیماران یا همراهانشان با دیدن نسخه پزشک و مواجهه با اصطلاح “تزریق زیر جلدی” این سوال مهم برایشان پیش می اید که دقیقا تزریق زیر جلدی یعنی چه؟ در اصطلاحات پزشکی و پرونده های درمانی، این روش را با علائم اختصاری مانند SC، SQ، sub-Q یا subcu (برگرفته از واژه لاتین (به انگلیسی) Subcutaneous) می شناسند، به زبان ساده و کاربردی تزریق زیر جلدی روشی است که در آن دارو با یک سوزن بسیار ظریف و کوتاه نه به رگ می رسد و نه به عضله نفوذ می کند؛ بلکه دقیقا در لایه چربی و بافت همبند درست زیر پوست (لایه هیپودرم) تخلیه می شود، چون این لایه شبکه مویرگی متراکم عضلات را ندارد، دارو به صورت تدریجی، یکنواخت و پیوسته وارد جریان خون می شود، این ویژگی برای داروهایی مانند انسولین برای تنظیم قند خون یا داروهای ضد انعقاد مثل انوکساپارین و هپارین برای جلوگیری از لخته شدن خون حیاتی است که نباید فوری و ناگهانی جذب شوند.

A subcutaneous injection is given into the subcutaneous fat under the skin.

تزریق زیرجلدی در چربی زیرجلدیِ موجود در زیر پوست انجام می‌شود.

به نقل از gosh.nhs.uk

اما تفاوت این روش با تزریق عضلانی و وریدی در چیست؟

• تزریق عضلانی (Intramuscular یا IM): سوزن باید از پوست و لایه چربی عبور کرده و وارد عمق فیبرهای ماهیچه ای شود. چون ماهیچه پر از رگ های خونی فعال است، جذب دارو در آن نسبتا سریع است و برای حجم داروی بیشتر (تا چند میلی لیتر) و داروهای با پایه روغنی استفاده می شود.
• تزریق وریدی (Intravenous یا IV): دارو بدون هیچ واسطه ای مستقیما داخل جریان خون (سیاهرگ) ریخته می شود. سرعت اثرگذاری در این حالت صفر ثانیه است (جذب ۱۰۰٪ و آنی)؛ روشی اورژانسی برای سرم تراپی در منزل یا مراکز درمانی و داروهای حاد که کنترل بالینی بالایی نیاز دارد.

ویژگی و شاخص مقایسه	تزریق زیر جلدی (SC / SQ)	تزریق عضلانی (IM)	تزریق وریدی (IV)
بافت هدف نفوذ	لایه چربی زیر پوست (هیپودرم)	عمق توده عضلانی (ماهیچه)	مستقیم داخل مجرای سیاهرگ
سرعت جذب و اثرگذاری	آرام، یکنواخت و تدریجی	متوسط تا سریع (به‌علت خونرسانی بالا)	آنی، ضربتی و ۱۰۰ درصد فوری
طول و گیج سوزن	بسیار کوتاه و ظریف (گیج ۲۵ تا ۳۰)	بلندتر و قطورتر (گیج ۲۰ تا ۲۳)	آنژیوکت یا اسکالپ وین با طول و قطر مختلف
زاویه استاندارد ورود	۴۵ تا ۹۰ درجه (بسته به ضخامت چربی)	۹۰ درجه کامل و عمودی	۱۵ تا ۳۰ درجه مماس با مسیر رگ
حجم مجاز تزریق	کم و محدود (معمولاً حداکثر ۱ تا ۱.۵ سی‌سی)	متوسط تا زیاد (۲ تا ۵ سی‌سی در بالغان)	نامحدود (از آمپول کوچک تا چند لیتر سرم)
داروهای شاخص و پرکاربرد	انسولین، هپارین، انوکساپارین، برخی واکسن‌ها	مسکن‌ها، آنتی‌بیوتیک‌ها، واکسن کزاز/هپاتیت	داروهای احیا، بیهوشی، سرم‌های قندی-نمکی
میزان درد و تهاجم	کمترین میزان درد (سوزن بسیار ظریف)	درد نسبتاً بیشتر هنگام ورود به عضله	احساس سوزش ورود به رگ و نیاز به رگ‌گیری دقیق

تفاوت تزریق زیر جلدی و داخل جلدی چیست؟

تفاوت اصلی تزریق زیر جلدی با تزریق داخل جلدی در عمق نفوذ سوزن، زاویه ورود و هدف درمانی انهاست؛ در تزریق زیر جلدی که با علائم اختصاری SC، SQ، sub-Q یا subcu شناخته می شود، سوزن با زاویه ۴۵ تا ۹۰ درجه از لایه های سطحی عبور کرده و دارو را در بافت چربی زیر پوست یعنی هیپودرم تخلیه می کند تا جذب سیستمیک، ارام و مداوم داشته باشد (مثل انسولین و هپارین)، اما در تزریق داخل جلدی یا همان داخل پوستی که با علامت اختصاری ID (مخفف Intradermal) شناخته می شود، هدف ورود به عمق بافت نیست، بلکه سوزن بسیار ظریف با زاویه بسیار کم ۱۰ تا ۱۵ درجه تقریبا مماس با پوست وارد لایه درم (لایه میانی درست زیر اپیدرم) می شود تا با ایجاد یک برجستگی کوچک شبیه تاول عدسی، دارو با کمترین سرعت جذب شود؛ روشی که کاربرد درمانی برای جذب دارو ندارد و عمدتا برای تست های تشخیصی حساسیت مانند تست پنی سیلین و تست پوستی سل یا توبرکولین (PPD) و همچنین واکسن ب ث ژ (BCG) به کار می رود.

پیشنهاد ویژه درمانی: ویزیت پزشک در منزل تهران با اعزام پزشک متخصص عمومی.

چه داروهایی را می توان با تزریق زیرجلدی استفاده نمود؟

انتخاب نوع دارو برای تزریق زیرجلدی بسته به نیاز بدن به جذب تدریجی و پیوسته دارو انجام می شود. داروهایی که از طریق تزریق زیرپوستی تجویز می شوند معمولا نیاز به جذب آرام دارند تا اثرگذاری پایداری در طول زمان داشته باشند. در ادامه ۱۰ داروی مهم و پرکاربرد که با روش تزریق زیر جلدی استفاده می شوند را مشاهده می کنید:

• انسولین
• انوکساپارین
• هپارین
• فونداپارینوکس
• سوماتوتروپین (هورمون رشد)
• اریتروپویتین
• اینترفرون بتا
• آدالیمومب
• متوترکسات
• گوسلرلین.

برای تزریق زیر جلدی به چه ابزار و تجهیزاتی نیاز است؟

آماده سازی وسایل مناسب قبل از شروع تزریق، نه تنها اضطراب بیمار را کاهش می دهد، بلکه مهمترین عامل در پیشگیری از عفونت های پوستی و کاهش درد ناشی از نفوذ سوزن است. وقتی تمام ابزارها استریل و در دسترس باشند، فرایند تزریق بدون وقفه، دقیق و کاملا کنترل شده انجام می شود. برای اینکه ایمنی تزریق زیر جلدی فراهم شود پیشنهاد می کنیم به لیست زیر توجه کنید:

• سرنگ با گیج و طول سوزن مناسب: معمولا از سرنگ های انسولین یا سرنگ های ظریف با گیج ۲۵ تا ۳۰ و طول سوزن ۸ تا ۱۲ میلی متر استفاده می شود تا سوزن فقط به بافت چربی برسد و وارد بافت ماهیچه نشود.
• پد الکلی یا پنبه آغشته به الکل ۷۰ درصد: برای ضدعفونی کردن دقیق پوست موضع و دهانه ویال دارو جهت جلوگیری از انتقال آلودگی ها به زیر پوست.
• داروی تجویز شده با دمای محیط: دارویی که از یخچال خارج شده باید حدود ۱۵ تا ۳۰ دقیقه در دمای اتاق بماند؛ تزریق داروی سرد به بافت چربی تحریک کننده بوده و درد شدیدی ایجاد می کند.
• ظرف دفع ایمن زباله های تیز و برنده (Safety Box): برای دفع بلافاصله سرنگ و سوزن بعد از تزریق تا از فرورفتن اتفاقی سرنگ آلوده در دست همراهان یا اعضای خانواده جلوگیری شود.
• دستکش یکبار مصرف لاتکس یا نیتریل: برای رعایت بهداشت فردی و محافظت در برابر انتقال ترشحات یا خونریزی احتمالی موضع.
• گاز استریل یا پنبه تمیز خشک: جهت فشردن بسیار ملایم روی محل تزریق پس از خروج سوزن در صورت مشاهده قطره خون (بدون مالش یا ماساژ).

نحوه تزریق زیر جلدی به چه صورتی است؟ (مراحل تزریق زیر جلدی چگونه است؟)

اجرای درست تکنیک تزریق، مرز باریک میان یک تزریق آرام و بی درد با یک تجربه دردناک همراه با کبودی یا آبسه است. بسیاری از بیماران تصور می کنند تنها مهارت لازم، وارد کردن سوزن است؛ در حالی که از لحظه لمس سرنگ تا ثانیه ای که سرنگ را بیرون می کشید، یک پروتکل زنجیره ای بالینی حاکم است که اگر حتی یکی از حلقه های آن نادیده گرفته شود، اثربخشی جذب دارو یا ایمنی بافت به خطر می افتد. برای دستیابی به بهترین نتیجه درمانی و به حداقل رساندن آسیب پوستی، مراحل استاندارد را گام به گام و دقیق دنبال کنید:

گام اول) شست و شوی اصولی و استریل دست ها

پیش از دست زدن به هر وسیله ای، دست های خود را حداقل به مدت ۴۰ تا ۶۰ ثانیه با آب ولرم و صابون مایع کاملا بشویید. تمرکز باید روی فضای بین انگشتان، زیر ناخن ها و مچ دست باشد. دست ها را با دستمال یک بارمصرف تمیز خشک کنید. دست آلوده شایع ترین عامل انتقال باکتری های سطح پوست به عمق بافت زیرجلدی و شکل گیری آبسه است.

گام دوم) چک نهایی دارو و کنترل تاریخ انقضا

قانون پنج گانه دارودهی را رعایت کنید: داروی درست، بیمار درست، دوز دقیق، روش تزریق صحیح و زمان مناسب. ظاهر دارو را زیر نور مستقیم بررسی کنید؛ محلول نباید تغییر رنگ، کدورت، رسوب یا کریستالیزاسیون غیرعادی داشته باشد. مطمئن شوید دارو حداقل ۲۰ دقیقه قبل از یخچال خارج شده و هم دمای محیط اتاق است تا بافت هنگام تزریق دچار شوک سرمایی و درد نشود.

گام سوم) انتخاب موضع مناسب و چرخش محل تزریق

ناحیه ای را انتخاب کنید که پوستی سالم، بدون التهاب، جوش، اسکار زخم، سوختگی یا تورم دارد. اگر تزریق شکمی را انتخاب کرده اید، حتما دست کم ۵ سانتی متر (حدود دو تا سه بند انگشت) از مرکز ناف فاصله بگیرید. هرگز دو بار متوالی در یک نقطه دقیق تزریق نکنید؛ رعایت قانون چرخش محل تزریق (Site Rotation) مانع تحلیل یا فیبروز بافت چربی می شود.

گام چهارم) ضدعفونی دقیق پوست به روش دورانی

پد الکلی را با حرکتی چرخشی از مرکز موضع تزریق به سمت بیرون (به قطر حدود ۵ سانتی متر) بکشید تا باکتری های پیرامون وارد ناحیه هدف نشوند. نکته بسیار حیاتی: حداقل ۳۰ ثانیه در هوا صبر کنید تا الکل کاملا تبخیر و پوست خشک شود. اگر سوزن از روی الکل خیس وارد پوست شود، سوزش بسیار شدیدی ایجاد می کند و پوست را ملتهب می سازد. به هیچ وجه برای خشک شدن روی موضع فوت نکنید.

گام پنجم) آماده سازی سرنگ و کنترل حباب هوا

درپوش سوزن را با یک کشش مستقیم جدا کنید تا نوک تیز آن کج نشود. سرنگ را مستقیم به سمت بالا نگه دارید؛ در مورد سرنگ های پرشده کارخانه ای رقیق کننده خون (مانند انوکساپارین یا کلسان) نباید حباب هوای کوچک انتهای سرنگ را تخلیه کنید، چون این حباب برای پاکسازی داروی باقی مانده در سوزن طراحی شده است. اما در سرنگ های دستی انسولین، با چند ضربه ملایم انگشت، حباب را بالا بیاورید و پیستون را آرام فشار دهید تا هوا خارج شود.

گام ششم) جمع کردن و چین دادن بافت چربی (Pinch Technique)

با دست غیرمسلط (دستی که سرنگ را نگرفته)، بافت چربی ناحیه مورد نظر را میان انگشت شست و انگشت اشاره بگیرید و آرام به سمت بالا بکشید تا یک برآمدگی یا چین پوستی واضح ایجاد شود. این تکنیک فاصله بافت چربی تا عضله را بیشتر می کند و تضمین می دهد که نوک سوزن به فاشیای عضلانی برخورد نمی کند.

گام هفتم) ورود قطعی و مستقیم سوزن با زاویه استاندارد

سرنگ را مانند یک دارت یا قلم بین انگشتان دست مسلط بگیرید. زاویه ورود را بر اساس ساختار بدنی تعیین کنید:
زاویه ۹۰ درجه (عمودی): برای افراد با وزن استاندارد یا دارای لایه چربی کافی، و همچنین برای سرنگ های با سوزن کوتاه (طول ۴ تا ۶ میلی متر).
زاویه ۴۵ درجه: برای افراد بسیار لاغر، کودکان یا مناطقی با ضخامت چربی کم، تا سوزن به بافت ماهیچه زیرین نرسد.
سوزن را با یک حرکت قاطع، سریع و پیوسته وارد عمق بافت کنید؛ تردید و کندی در ورود، گیرنده های درد پوست را بیشتر فعال می کند.

گام هشتم) تخلیه آرام و پیوسته دارو

پیستون سرنگ را با فشار ملایم، ثابت و پیوسته تا انتها به پایین هدایت کنید. از تخلیه سریع دارو شدیدا پرهیز کنید؛ دارویی که با فشار وارد بافت همبند شود، گیرنده های فشار بافت را تحریک کرده و موجب درد گزنده و پس زدن دارو می شود. به ازای هر ۱ سی سی، حدود ۵ تا ۱۰ ثانیه زمان تزریق در نظر بگیرید تا دارو بدون آسیب ساختاری در لایه چربی بنشیند.

گام نهم) مکث کوتاه و خروج هم راستا با زاویه ورود

پس از تخلیه کامل پیستون، حدود ۵ تا ۱۰ ثانیه سوزن را بدون حرکت در موضع نگه دارید تا فشار داروی داخل بافت تعدیل شود و پس از کشیدن سوزن، قطره دارو از سوراخ پوست بیرون نزند. سپس چین پوستی را رها کنید و سوزن را سریعا دقیقا در همان زاویه ای که وارد کرده بودید (۴۵ یا ۹۰ درجه) به سمت بیرون بکشید تا لبه تیز سوزن بافت را برش نزند.

گام دهم) کنترل موضع بدون مالش و دفع ایمن تجهیزات

یک پد گاز استریل خشک را فقط روی محل تزریق قرار دهید و چند ثانیه با فشاری بسیار ملایم نگه دارید تا اگر یک قطره خون ظاهر شد مهار شود. یک اشتباه رایج و خطرناک: موضع را به هیچ عنوان مالش یا ماساژ ندهید! مالیدن موضع به ویژه در داروهایی مثل هپارین و انوکساپارین دیواره مویرگ ها را پاره کرده و باعث هماتوم و کبودی های وسیع و دردناک می شود. در پایان، سرنگ استفاده شده را بلافاصله بدون تلاش برای جا زدن مجدد درپوش (Recapping)، مستقیم داخل ظرف سفتی باکس بیندازید.

زاویه تزریق زیر جلدی چیست؟ (تزریق زیر جلدی چند درجه است؟)

زاویه تزریق زیر جلدی معمولا ۴۵ یا ۹۰ درجه است و انتخاب آن به طول سوزن، ضخامت بافت چربی محل تزریق و دستورالعمل داروی مورد استفاده بستگی دارد. در بسیاری از قلم ها و سرنگ های انسولین با سوزن کوتاه، تزریق با زاویه ۹۰ درجه انجام می شود؛ اما برای فردی با بافت چربی کم یا در صورت استفاده از سوزن بلندتر، ممکن است زاویه ۴۵ درجه مناسب باشد تا دارو وارد عضله نشود، برای انتخاب زاویه، فقط به وزن فرد تکیه نکنید؛ نوع سرنگ، محل تزریق و راهنمای دارو هم مهم است. دستورالعمل همان دارو و وسیله تزریق را دنبال کنید و اگر مطمئن نیستید، از پزشک یا پرستار آموزش دیده راهنمایی بگیرید. زاویه تزریق برای همه داروها و همه افراد یکسان نیست.

در چه نواحی می توان از تزریق زیر جلدی استفاده نمود؟ (آمپول زیر جلدی کجا تزریق میشود؟)

برای تزریق زیر جلدی باید به دنبال نواحی از بدن بود که لایه چربی زیرپوستی کافی دارند و از عروق خونی بزرگ و اعصاب محیطی دور هستند. انتخاب درست محل تزریق نه تنها از درد و کبودی جلوگیری می کند، بلکه باعث جذب یکنواخت دارو می شود.

🚨 توجه به تکنیک چرخش محل تزریق (Site Rotation)

چرا نباید مدام یک نقطه را سوراخ کرد؟ تزریق مداوم دارو در یک نقطه ثابت باعث عارضه ای به نام لیپوهیپرتروفی (Lipohypertrophy) می شود. در این حالت بافت چربی زیر پوست سفت، ضخیم و گلوله شکل می شود. اگر دارو در این نواحی آسیب دیده تزریق شود، جذب آن به شدت مختل و نامنظم خواهد شد. به همین دلیل همیشه باید بین محل تزریق جدید و تزریق قبلی حداقل ۲ تا ۳ سانتی متر فاصله باشد و نواحی مختلف بدن به صورت چرخشی استفاده شوند.

۱) تزریق زیر جلدی بازو

قسمت پشتی و خارجی بازو (بخش بالایی بازو بین شانه و آرنج) یکی از نواحی رایج برای تزریق زیر جلدی است، به ویژه اگر خود شخص تزریق را انجام ندهد و پرستار یا یکی از اعضای خانواده به او کمک کند. بافت چربی این ناحیه برای داروهایی مانند انسولین مناسب است، اما باید مراقب بود که سوزن وارد عضله دلتوئید نشود.

۲) تزریق زیر جلدی دور ناف

محوطه اطراف ناف یکی از محبوب ترین و بهترین مناطق برای تزریق های مکرر (مثل انسولین و داروهای ضد انعقاد خون مانند انوکساپارین) است. جذب دارو از این ناحیه بسیار سریع و یکنواخت انجام می گیرد. قانون طلایی این است که همیشه حداقل ۵ سانتی متر (به اندازه دو تا سه بند انگشت) از مرکز ناف فاصله بگیرید و به سمت پهلوها حرکت کنید.

۳) تزریق زیر جلدی در ران

قسمت قدامی و خارجی ران پا (یک سوم میانی ران) دسترسی بسیار آسانی دارد و بیماران به راحتی می توانند خودشان تزریق را در این ناحیه انجام دهند. این محل به ویژه برای تزریق انسولین یا هپارین بسیار کاربردی است، به شرطی که پوست ران به خوبی چین داده شود تا دارو وارد بافت عضلانی نشود.

۴) تزریق زیر جلدی در شکم

ناحیه شکم (به جز منطقه دور ناف که قبلا ذکر شد) یعنی بخش های پایین تر یا طرفین شکم، بافت چربی وسیع و نرمی دارد که برای تزریق های زیرجلدی عالی است. دسترسی راحت و وسعت زیاد این ناحیه به بیمار اجازه می دهد تا چرخش محل تزریق را به راحتی و بدون تکرار نقاط قبلی مدیریت کند.

آیا کبودی بعد از تزریق زیر جلدی طبیعی است؟

بروز کبودی های کوچک پس از تزریق زیر جلدی تا حد زیادی طبیعی است، چرا که سوزن ممکن است با مویرگ های ظریف زیر پوست برخورد کند و این مسئله به ویژه در مصرف داروهای رقیق کننده خون مثل انوکساپارین بیشتر دیده می شود. نکته کلیدی این است که هرگز محل تزریق را ماساژ ندهید چون دیواره مویرگ آسیب دیده را پاره کرده و کبودی را وسیع تر می کند، اما اگر کبودی بسیار بزرگ، دردناک، سفت یا همراه با علائم التهاب و عفونت باشد، باید حتما توسط پزشک بررسی شود.

Bruising is an unpleasant result of subcutaneous injection of Enoxaparin, which causes physical discomfort, limitation of injection site, patient’s refusal

کبودی یکی از پیامدهای ناخوشایند تزریق زیرجلدی انوکساپارین است که موجب ناراحتی جسمانی، محدودیت در استفاده از محل تزریق و امتناع بیمار می‌شود.

به نقل از nih

آیا قبل از تزریقات زیر جلدی باید هواگیری کنیم؟

ضرورت هواگیری در تزریق زیر جلدی کاملا به نوع سرنگ و فرمولاسیون دارو بستگی دارد؛ در سرنگ های از پیش پرشده کارخانه ای (Prefilled) به ویژه داروهای ضد انعقاد مانند انوکساپارین، نباید حباب هوا تخلیه شود زیرا این حباب نقش قفل هوا (Air-lock) را ایفا می کند تا کل دوز دارو از فضای مرده سوزن تخلیه شده و از نشت دارو به لایه های سطحی، سوزش موضعی و تشکیل هماتوم جلوگیری کند، اما در مواردی که دارو مانند انسولین به صورت دستی از ویال کشیده می شود، هواگیری دقیق و رساندن پیستون به خط دوز واقعی الزامی است تا از خطای محاسباتی در دوز دریافتی بیمار جلوگیری شود، هرچند که ورود حجم اندک هوا به لایه هیپودرم خطر آمبولی عروقی به همراه ندارد.

🚨 در تزریق زیر جلدی به چه نکات ایمنی باید توجه کنیم؟

رعایت اصول ایمنی در تزریق زیر جلدی ضامن اثربخشی دقیق دارو و پیشگیری از خطراتی مانند عفونت های بافتی، تشکیل آبسه، آسیب های عروقی و تخریب لایه های چربی پوست است. هرچند این شیوه درمانی به دلیل استفاده از سوزن های ظریف روشی کم تهاجمی به شمار می رود، اما بی توجهی به جزئیات بالینی می تواند روند درمان را با اختلال جدی روبرو کند. از مهمترین نکات ایمنی می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• تطبیق قانون پنج گانه دارودهی: بررسی دقیق نام دارو، دوز دقیق، بیمار درست، زمانبندی و روش صحیح تجویز پیش از باز کردن تجهیزات.
• حفظ شرایط آسپتیک و استریل: ضدعفونی دقیق دست ها و استفاده از سرنگ و سوزن کاملا نو، استریل و بدون خراش یا انحنای تیغه.
• رعایت قانون چرخش محل تزریق: فاصله گذاری حداقل دو تا سه سانتی متری با نقطه تزریق قبلی جهت ممانعت از لیپوهیپرتروفی و فیبروز بافتی.
• پرهیز از تزریق در نواحی آسیب دیده: عدم ورود سوزن به بافت های دارای زخم، جوش، سوختگی، کبودی، التهاب، ادم یا اسکار پوستی.
• ایجاد فاصله ایمن از مرکز ناف: رعایت فاصله دست کم ۵ سانتی متری (دو تا سه بند انگشت) از ناف در زمان انجام تزریقات شکمی.
• تنظیم دمای فیزیولوژیک دارو: خروج داروهای یخچالی حداقل ۲۰ دقیقه قبل از اقدام برای هم دما شدن با محیط و پیشگیری از درد و اسپاسم.
• پرهیز مطلق از ماساژ بعد از تزریق: خودداری از مالیدن موضع به ویژه در داروهای ضد انعقاد جهت پیشگیری از خونریزی زیرپوستی و هماتوم.
• انتخاب زاویه ورود متناسب با قطر چربی: استفاده از زاویه ۴۵ درجه در افراد لاغر یا سوزن های بلند و زاویه ۹۰ درجه در افراد با چربی کافی.
• دفع اصولی در ظرف سفتی باکس: انداختن فوری سوزن در سیفتی باکس بدون تلاش برای جا زدن دوباره درپوش (Recapping) برای حفظ ایمنی دست.
• نظارت بر واکنش های حساسیتی: تحت نظر داشتن بیمار از نظر بروز علائم آنافیلاکسی، کهیر گسترده، تنگی نفس یا افت ناگهانی فشار خون.

مهمترین کاربردهای تزریق زیر جلدی کدام است؟

تزریق زیر جلدی یکی از مطمئن ترین و پرکاربردترین روش های دارورسانی در علم پزشکی مدرن است که به دلیل سرعت جذب یکنواخت، آهسته و پایدار دارو در لایه چربی و بافت هیپودرم انتخاب می شود. این روش تهاجم کمتری نسبت به تزریق عضلانی یا وریدی دارد و درد بسیار ناچیزی ایجاد می کند؛ به همین دلیل پایه اصلی درمان های طولانی مدت و مدیریت بیماری های مزمن در منزل به حساب می آید. مهمترین کاربردهای تزریق زیر جلدی به شرح زیر است:

۱) تزریق زیر جلدی انسولین و کنترل دیابت

شناخته شده ترین کاربرد این شیوه درمانی، تزریق روزانه انسولین برای بیماران مبتلا به دیابت نوع یک و نوع دو است. جذب یکنواخت انسولین از لایه چربی زیر پوست مانع از افت ناگهانی قند خون (هیپوگلیسمی) یا نوسانات شدید گلوکز می شود و با سوزن های فوق العاده ظریف و بدون درد قابل اجراست.

۲) تزریق زیر جلدی انوکساپارین و داروهای ضد انعقاد خون

داروهای رقیق کننده خون مانند انوکساپارین، هپارین و فونداپارینوکس برای پیشگیری یا درمان ترومبوز وریدهای عمقی (DVT) و آمبولی ریه، به ویژه پس از جراحی های ارتوپدی، دوران بارداری های پرخطر یا بستری طولانی مدت تجویز می شوند. تزریق زیر جلدی این داروها اثربخشی پایدار و کنترل شده ای ایجاد می کند.

۳) تزریق زیر جلدی اریتروپویتین و درمان کم خونی شدید

اریتروپویتین یا اپوئتین آلفا هورمونی حیاتی برای تحریک مغز استخوان جهت تولید گلبول های قرمز است. این تزریق برای بیماران مبتلا به نارسایی مزمن کلیوی، افراد تحت دیالیز و بیماران سرطانی تحت شیمی درمانی که دچار کم خونی حاد هستند، به کار می رود و پایداری خونی آنها را حفظ می کند.

۴) تزریق زیر جلدی هورمون رشد (سوماتروپین)

کودکان مبتلا به کمبود ترشح هورمون رشد و اختلالات کوتاهی قد، و همچنین برخی بزرگسالان با بیماری های خاص هیپوفیز، نیاز به مصرف روزانه سوماتروپین دارند. بافت زیر جلدی بستر ایده آلی برای جذب هورمون های پپتیدی و پروتئینی بدون تخریب ساختاری آنهاست.

۵) تزریق زیر جلدی داروهای بیولوژیک و خودایمنی

بیماران مبتلا به اختلالات خودایمنی مانند روماتیسم مفصلی، بیماری کرون، پسوریازیس و ام اس (MS) داروهای مونوکلونال آنتی بادی پیشرفته نظیر آدالیموماب، اتانرسپت یا اینترفرون بتا را با روش زیر جلدی دریافت می کنند تا التهاب بافتی مهار شود.

۶) تزریق زیر جلدی داروهای هورمونی درمان ناباروری

در پروتکل های پیشرفته درمان ناباروری (مانند IVF و IUI)، داروهای تحریک کننده فولیکول سازی و کنترل تخمک گذاری نظیر سینال اف (Gonal-f)، منوپوری یا گونادوتروپین ها از طریق بافت زیر جلدی شکم تزریق می شوند تا تعادل هورمونی دقیق شکل بگیرد.

۷) تزریق زیر جلدی با سرنگ انسولین برای تزریق های خانگی و دقیق

استفاده از سرنگ های مدرن انسولین با گیج های بسیار نازک (۲۹ تا ۳۱) این امکان را فراهم می کند که داروهای با حجم اندک (زیر ۱ سی سی) با بالاترین سطح دقت، بدون درد و با حداقل تحریک بافتی در برنامه های درمانی روزانه تجویز شوند.

امپول زیر جلدی برای چی خوبه؟

آمپول زیر جلدی برای وقت هایی خوب است که هدف درمان، جذب آهسته، یکنواخت و بدون نوسان ناگهانی دارو در بدن باشد، لایه هیپودرم (بافت چربی زیر پوست) عروق خونی کم تراکمی دارد؛ بنابراین وقتی دارویی در آن تزریق می شود، مثل یک مخزن آرام آرام آزاد شده و ساعت ها یا حتی روزها اثر درمانی پایداری در بدن نگه می دارد، مهم ترین موقعیت هایی که پزشکان آمپول زیر جلدی تجویز می کنند عبارتند از:

• تنظیم قند خون در دیابت: برای تزریق انواع انسولین و داروهای پپتیدی، تا قند خون دچار افت ناگهانی نشود.
• جلوگیری از لخته شدن خون و آمبولی: با تزریق رقیق کننده های مثل انوکساپارین یا هپارین، به ویژه پس از جراحی ها، شکستگی ها، در بیماران بستری یا بارداری های پرخطر.
• درمان کم خونی های پیشرفته: تزریق هورمون اریتروپویتین (PDpoetin) برای افراد تحت دیالیز، بیماران کلیوی یا کسانی که شیمی درمانی می شوند تا مغز استخوان خون بسازد.
• مهار بیماری های خودایمنی و روماتیسمی: داروهای بیولوژیک هدفمند مثل سینورا یا آدالیموماب برای کنترل ام اس، آرتریت روماتوئید و پسوریازیس.
• پروتکل های باروری و نازایی: هورمون های تحریک تخمک گذاری (مثل سینال اف و منوپار) در مراحل IVF و IUI.
• رشد قد و هورمون تراپی: تزریق سوماتروپین (هورمون رشد) در کودکان یا بزرگسالان با کمبود هورمون.
• تسکین دردهای مداوم یا مراقبت های تسکینی (Palliative): برای بیمارانی که امکان رگ گیری ندارند یا نیاز به دوزهای مداوم مسکن و داروهای تسکین بخش در منزل دارند.

مزیت دیگر این روش، سوزن های بسیار کوتاه و ظریف آن است؛ دردی نزدیک به صفر دارد و بیمار بدون نیاز به رفت و آمد مکرر به درمانگاه می تواند با آموزش ساده آن را در خانه تزریق کند.

عوارض تزریق اشتباه آمپول زیر جلدی چیست؟

تزریق زیر جلدی یکی از ایمن ترین روش های تزریق است، اما اگر تکنیک کار، عمق ورود سوزن، زاویه یا بهداشت رعایت نشود، عوارض متفاوتی از یک تحریک ساده تا عفونت های عمقی رخ می دهد. مهمترین عوارض ناشی از اشتباه در این تزریق شامل موارد زیر است:

• هماتوم موضعی
• کبودی شدید
• آبسه پوستی
• درد عضلانی
• تورم موضعی
• قرمزی پوست
• عفونت بافت
• خارش شدید
• نشت دارو
• شوک آلرژیک
• التهاب موضعی
• آسیب عروقی.

چه علائمی پس از تزریق طبیعی است؟

بروز برخی واکنش های ملایم در محل ورود سوزن جزئی از روند طبیعی پاسخ بدن است و جای نگرانی ندارد:

• احساس سوزش خفیف و گذرا درست هنگام ورود دارو یا چند ثانیه پس از خروج سوزن.
• قرمزی یا التهاب بسیار محدود و نقطه ای در اطراف سوراخ سوزن که ظرف چند ساعت تا حداکثر یک روز برطرف می شود.
• کبودی کوچک و بدون درد پیش رونده، به خصوص هنگام مصرف رقیق کننده های خون.
• برآمدگی بسیار ریز که بعد از جذب کامل مایع توسط بافت چربی محو می شود.

چه زمانی باید با پزشک یا مرکز درمانی تماس گرفت؟

اگر هر یک از علائم زیر ظاهر شد، نشان دهنده عارضه غیرعادی، عفونت یا حساسیت دارویی حاد است و نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارد:

1. علائم عفونت یا آبسه: قرمزی رو به گسترش، داغ شدن پوست اطراف تزریق، ترشح مایع کدر یا چرک از محل سوزن، و تب یا لرز.
2. درد فزاینده و غیرعادی: دردی که با گذشت ساعت ها نه تنها کمتر نمی شود، بلکه نبض دار و شدیدتر شده و مانع حرکت اندام می گردد.
3. هماتوم بزرگ و توده های متورم سفت: ایجاد برجستگی بسیار بزرگ، سفت و فشرده زیر پوست که اندازه آن رو به افزایش است.
4. واکنش های آلرژیک سیستمیک و خطرناک: بروز کهیرهای گسترده روی بدن، خارش شدید عمومی، تورم لب ها، زبان، گلو یا پلک ها، احساس تنگی نفس، سرگیجه شدید و افت ناگهانی فشار خون (علائم شوک آنافیلاکسی که اورژانس مطلق است).

آیا برای تزریق زیرجلدی در منزل و آموزش می توان از درمان تو کمک بگیریم؟

بله، شما می توانید برای انجام اصولی انواع تزریق زیر جلدی و همچنین یادگیری دقیق تکنیک های آن در منزل، با اطمینان کامل از خدمات مرکز درمان تو استفاده کنید؛ چرا که کلیه امور تزریقات و پانسمان در منزل در این مجموعه توسط کادر پرستاری مجرب، دانشگاهی و دارای مجوز رسمی از وزارت بهداشت انجام می شود تا دارو با رعایت بالاترین استانداردهای استریل، بدون درد، با زاویه صحیح و بدون خطر عوارضی مثل آبسه یا کبودی تزریق گردد و همزمان آموزش های لازم برای خود مراقبتی به شما و همراهانتان ارائه شود.

سوالات متداول در رابطه با تزریق زیر جلدی

سوال۱) علت کبود شدن جای تزریق زیر جلدی چیست؟

کبودی معمولا به دلیل برخورد تصادفی نوک سوزن با مویرگ های خونی ریز بافت چربی، نشت مقدار کمی خون زیر پوست، یا ماساژ دادن محل تزریق بعد از ورود دارو رخ می دهد. مصرف داروهای ضد انعقاد خطر کبودی را بیشتر می کند.

سوال۲) زاویه تزریق انسولین در شکم چند درجه است؟

زاویه تزریق بسته به طول سرسوزن و ضخامت لایه چربی بدن ۴۵ یا ۹۰ درجه است. اگر سوزن های فوق العاده کوتاه (۴ تا ۶ میلی متری) استفاده شود زاویه ۹۰ درجه مناسب است، اما با سوزن های بلندتر یا در افراد لاغر باید پوست را جمع کرد و با زاویه ۴۵ درجه تزریق را انجام داد.

سوال۳) آیا بعد از تزریق هپارین باید موضع را ماساژ داد؟

خیر، مالش یا ماساژ دادن محل تزریق داروهای ضد انعقاد مانند هپارین و انوکساپارین اکیدا ممنوع است، چون این کار مویرگ ها را پاره می کند و منجر به تشکیل توده های خونی سفت (هماتوم) و کبودی های شدید و دردناک می شود.

سوال۴) تفاوت تزریق زیر جلدی و عضلانی چیست؟

تزریق زیر جلدی در بافت چربی هیپودرم انجام می شود و به دلیل تراکم کم عروق، جذب دارو در آن کند و یکنواخت است، در حالی که تزریق عضلانی در عمق بافت ماهیچه ای پرعروق انجام می گیرد و سرعت جذب و اثرگذاری بالاتری دارد.

سوال۵) آیا قبل از تزریق سرنگ های آماده انوکساپارین باید حباب هوا را خارج کرد؟

خیر، حباب هوای موجود در سرنگ های آماده از پیش پر شده نباید تخلیه شود. این حباب نقش قفل هوا (Air-Lock) را بازی می کند و در پایان تزریق مانع از بازگشت دارو به بافت سطحی و ایجاد سوزش یا کبودی می شود.

سوال۶) بهترین فاصله برای تزریق زیر جلدی دور ناف چقدر است؟

حداقل باید فاصله ای معادل دو انگشت یا حدود ۵ سانتی متر از هر طرف بند ناف فاصله بگیرید و هرگز دارو را به طور مستقیم داخل ناف یا در فاصله کمتر از ۵ سانتی متری آن تزریق نکنید.

سوال۷) چرا باید محل تزریق زیر جلدی را مدام تغییر داد؟

چرخش منظم محل تزریق مانع از آسیب به بافت چربی، تشکیل بافت اسکار و گلوله ای شدن چربی (عارضه لیپوهیپرتروفی) می شود و جذب پیوسته و یکنواخت دارو را تضمین می کند.

سوال۸) در صورت مشاهده خون پس از ورود سوزن چه باید کرد؟

هرچند در تزریق های زیر جلدی نیازی به آسپیره کردن (عقب کشیدن پیستون) نیست، اما اگر به هر دلیلی متوجه ورود مقدار زیادی خون به داخل سرنگ شدید، سوزن وارد رگ شده است؛ باید بلافاصله سوزن را خارج کنید، موضع را با پنبه خشک بفشارید و تزریق را با سرنگ جدید در نقطه ای دیگر انجام دهید.