تزریق عضلانی و انواع آن (بهمراه آموزش روش انجام)

زمان تقریبی مورد نیاز برای مطالعه: 19 دقیقه

خیلی از افراد در زمان مواجه با تزریق عضلانی به این فکر می کنند که “آیا این امکان وجود داره که خودم تزریق عضلانی رو یاد بگیرم؟” این مقاله دقیقا برای شماست! با بررسی دقیق و توجه به ریز نکته های مهم ما در این مطلب در رابطه با نواحی تزریق عضلانی و آموزش روش تزریق عضلانی (با جدول و تصویر و ویدیو) سعی کردیم شبیه سازی مناسبی را برای آموزش این روش تزریقات برایتان بیاوریم تا شما هم با مطالعه آنها به این روش آگاه شوید، البته باید توجه کنید این مطالب صرفا جهت آموزش علمی تزریق عضلانی است (بیشتر برای دانشجویان پرستاران و کارکنان درمان) و اگر شما در حوزه درمان آگاهی و اطلاعات کافی ندارید پیشنهاد ما انجام تزریقات توسط پرستار آموزش دیده و طبق نسخه پزشک است و این مطلب نمی تواند از شما یک تزریقاتی مطمئن و آکادمیک بسازد، از درمان تو پیشنهاد می کنیم تا انتهای مطالب همراه ما بمانید و اگر هر قسمت سوالی ذهنتان را درگیر کرده است آن ر از طریق کامنت های انتهای مطالب یا تماس مستقیم با مرکز ۰۹۹۳۶۳۷۲۱۲۶، ۰۹۹۳۶۳۷۲۱۲۷، ۰۹۹۳۶۳۷۲۱۲۸ و ۰۹۹۳۶۳۷۲۱۲۹ در میان بگذارید، این مطلب توسط دکتر علی سراجی متخصص جراحی عمومی ویراستاری شده و برای آن از تجربیات علمی و رفرنس های پرستاری به روز هم استفاده کرده ایم، همراه ما باشید.

تزریق عضلانی چیست؟

تزریق عضلانی (به انگلیسی: Intramuscular injection) که با اختصار IM injection هم شناخته می شود یکی از روش های مرسوم تزریقات است که به واسطه یک سوزن استریل، سرنگ و سوپاپ و انتخاب یک سایت (ناحیه) تزریق ایمن صورت می پذیرد، پرستار برای این تزریق ابتدا با بررسی دستور پزشک نوع دارو و نوع عضله را انتخاب می کند و با رعایت پروتکل های ۸ رایت دارویی با رقیق سازی اولیه یا کشیدن مایع (دارو) به داخل سرنگ تمهیدات لازم جهت تزریق را فراهم سازی می کند، تزریق عضلانی دارای مزایای بسیار ایمنی در مقابل سایر تزریقات دارد و مهمترین آن تحویل دارو از روش تزریقات با سرعت مناسب می باشد، در این روش برخلاف تزریق وریدی بلافاصله یا چند دقیقه اثربخشی حاصل نمی شود بلکه مدت زمان کوتاهی نیاز است تا دارو از طریق عضله جذب و با سرعت اندک تحویل بیمار شود، این روش جذب و تحویل از دید بسیاری از پزشکان ایمنی بالایی برای بیماران حاصل می کند، انواع مختلف تزریق عضلانی وجود دارد که در ادامه به آنها خواهیم پرداخت اما به یاد داشته باشید روش تزریق عضلانی هم نیز در مقابل تمامی مزیت های خود اگر خودسرانه و بدون علم و آگاهی انجام شود می تواند با عوارضی نظیر آبسه، آسیب به عروق و اعصاب خود را نشان دهد، پس برای دریافت آن حتما از نیروی کاربلد و آموزش دیده طبق دستور پزشک استفاده کنید.

در چه نقاطی می توان تزریق عضلانی را انجام داد؟ (انواع تزریق عضلانی)

با توجه به دستور پزشک، نوع داروی تزریقی و روش درخواست شده به طورکلی ۵ ناحیه مهم برای تزریق عضلانی وجود دارد ک قبل از شروع آموزش روش انجام سعی کردیم به زبان ساده و واضح آن را برایتان شرح دهیم، انواع تزریق عضلانی به شرح زیر است:

۱) عضله بازویی یا دلتوئید

عضله بازویی یا دلتوئید (Deltoid) یکی سایت های مناسب برای تزریقات دارو با حجم کم حداکثر ۱ تا ۲ میلی لیتر (ایده آل زیر ۱ میلی لیتر) می باشد اما به دلیل عبور عصب رادیال و شریان براکیال عمقی در مجاورت آن، دقت در لندمارک حیاتی است، این عضله کوچک است و نباید حجم های بالای دارو در آن وارد شود، برای پیداکردن لندمارک ناحیه تزریق ابتدا لبه استخوانی و برجسته سرشانه (زائده اکرومیون) را با لمس مشخص کنید، سپس دو تا سه انگشت دست را به صورت افقی دقیقا در زیر این استخوان قرار دهید؛ محل امن تزریق درست در مرکز مثلث فرضی رو به پایین و در ضخیم ترین بخش عضله دلتوئید واقع شده است، در واقع این فاصله گذاری مانع از برخورد سوزن با مفصل شانه و اسیب به عروق و اعصاب بازو می شود.

۲) عضله لگنی یا ونتروگلوتئال

عضله لگنی یا ونتروگلوتئال (Ventrogluteal Site) طبق گایدلاین های جدید پرستاری به عنوان بهترین سایت تزریق عضلانی شناخته می شود، ناحیه ونتروگلوتئال در واقع از بافت عضلانی دو عضله یعنی گلوتئوس مدیوس و لایه زیرینش گلوتئوس مینیموس تشکیل شده است که از نظر دور بودن از عروق خونی و اعصاب سیاتیک به عنوان یک سایت تزریق ایمن و لندمارک مناسب برای تزریق عضلانی شناخته می شود، در بالغین تزریق ۵ سی سی دارو در این عضله مجاز اعلام شده و قدرت جذب بالای دارو به دلیل بافت متراکم و چربی اندک و نازک این ناحیه بسیار بالاست، به طورکلی از عضله ونتروگلوتئال برای تزریق آنتی بیوتیک های تجویز شده عضلانی و داروهای روغنی بهمراه محلول های طولانی اثر استفاده می شود، برای پیدا کردن ناحیه تزریق کف دست را درست روی برجستگی استخوان بالای ران (همان استخوان گردی که کنار باسن لمس می شود) بگذارید؛ انگشت اشاره را رو به جلو و روی لبه برجسته استخوان جلوی لگن (همان جایی که دست را به کمر می زنیم) قرار دهید، حالا انگشت وسط را به سمت بالا و پهلو باز کنید تا یک شکل V بین این دو انگشت ایجاد شود؛ دقیقا وسط این هفت (V)، امن ترین نقطه برای تزریق است، فراموش نکنید تزریق ایمن فقط باید توسط پرستار آموزش دیده و دستور پزشک اجرایی گردد.

۳) عضله باسنی یا دورسوگلوتئال

عضله دورسوگلوتئال (Dorsogluteal Site) رایج ترین سایت تزریق عضلانی به حساب می آید که کماکان بسیاری از تکست های بین المللی و دوره های پراتیک پرستاری آن را بعنوان مکان مناسب برای لندمارک و تعیین ناحیه تزریق انتخاب می کنند (در بچگی هاتون از این نوع تزریق داشته اید)، اگر تجربه کرده باشید برخی می گویند پرستار خوش دست بود! در واقع مهارت پرستار در انتخاب لندمارک مناسب تزریق به دلیل ریسک آسیب به عصب سیاتیک (Sciatic Nerve) و شریان گلوتئال فوقانی بوده که شما احساس درد نکرده اید وگرنه مهمترین ضعف این روش نزدیکی سایت تزریق به اعصاب سیاتیک و شریان گلوتئال می باشد که باید پرستار با تجربه بالینی مناسب آن را انجام دهد، برای انجام این تزریق پرستار باید باسن را به ۴ ربع فرضی تقسیم کند و تزریق در ربع فوقانی-خارجی (Upper Outer Quadrant) باید صورت بپذیرد، معمولا در این روش ۴ سی سی حجم دارو توصیه می شود و کاربرد مهم آن در تزریق آمپول های روغنی مثل متوکاربامول، نوروبیون، پروژسترون، تستوسترون و ضد دردهای عضلانی می باشد.

۴) عضله ران یا وستوس لترالیس

عضله وستوس لترالیس (Vastus Lateralis) مناسب ترین ناحیه تزریق برای نوزادان و کودکان زیر ۲ سال می باشد زیرا این ناحیه اعصاب و عروق اصلی (شریان و ورید) به اندازه عضله های لگنی و باسنی ندارد، از عضله ران یا وستوس لترالیس برای تزریق در بالغینی که برام فرم دهی باسن خود از تزریق ژل استفاده کرده اند هم استفاده می شود، حجم دریافت داروی تزریقی در این روش تا ۵ سی سی در بزرگسالان و ۲ سی سی در نوزادان و کودکان طبق دستور پزشک قابل اجرا می باشد، از تزریق وستوس لترالیس در واکسیناسیون نوزادان، تزریق اپی نفرین (در شرایط خاص به خصوص سربازان) و تزریقات روتین در افراد کم تحرک یا بستری با آسیب های وارد شده بر عضله باسن می توان استفاده نمود.

۵) عضله ران قدامی با رکتوس فموریس

عضله راست رانی (Rectus Femoris) در بخش قدامی و درست در یک سوم میانی ران قرار دارد و به دلیل قرارگیری در دید مستقیم و دسترسی آسان در وضعیت نشسته بهترین انتخاب آناتومیک برای افراد دارای محدودیت حرکتی لگن به شمار می رود؛ مهمترین ضعف این تزریق به نسبت سایر تزریق ها غلاف فاشیای فشرده، تراکم بالای اعصاب حسی و تنش مکانیکی عضله حین حرکت می باشد که احتمال کبودی و خونریزی زیر پوستی را نیز بیشتر می کند، این سایت نسبت به واستوس لترالیس درد و سوزش بیشتری ایجاد می کند و از نظر بالینی بهتر است حجم داروی تزریقی در آن از ۱ تا نهایتا ۲ میلی لیتر فراتر نرود و زاویه تزریق نیز ۹۰ درجه و سرعت تزریق باید ملایم باشد، از این عضله بیشتر بیشتر برای خودتزریقی داروهای ام اس (مثل اینترفرون ها)، درمان های هورمونی (تستوسترون/استروژن)، مسکن های اضطراری کم حجم و اتواینجکتورهای اپی نفرین استفاده می شود.

آموزش عملی تزریق عضلانی با ۱۰ گام آسان

قبل از اینکه حوصله تان سر برورد! و سراغ سایر نکات تزریق عضلانی برویم سعی کردیم در همین ابتدای کار برایتان روش تزریق عضلانی را همراه با صدای ضبط شده آموزشی و جدول راهنمایی و توضیح واضح خدمتتان آموزش دهیم:

مرحله و گام	شرح اقدامات کلیدی	نکته طلایی و علت بالینی (چرایی کار)
گام ۱: آماده‌سازی و بهداشت	شستشوی دست‌ها با آب و صابون یا الکل ۷۰٪ و چیدن وسایل (سرنگ مناسب، سرسوزن، پد الکلی، پنبه و سیفتی‌باکس).	جلوگیری از انتقال پاتوژن‌ها و کاهش ریسک آبسه یا عفونت موضعی؛ بالا بردن تسلط حین کار.
گام ۲: آماده‌سازی دارو (۵ تکنیک)	تطبیق ۵ اصل دارودهی (بیمار، دارو، دوز، زمان، روش). شکستن ایمن آمپول به سمت مخالف صورت (یا با بدنه سرنگ)، رقیق‌سازی ویال با حرکت عدد ۸ (تا ۵ دقیقه) و تعویض نیدل بعد از کشیدن دارو.	تماس سرسوزن با دیواره شیشه باعث کندی نوک نیدل (Burr) و درد شدید بیمار می‌شود؛ تعویض نیدل درد را به حداقل می‌رساند.
گام ۳: هواگیری سرنگ	نگه‌داشتن سرنگ رو به بالا، ضربه ملایم به بدنه برای راندن حباب‌ها به سمت نیدل و فشردن ملایم پیستون تا خروج یک قطره دارو.	اطمینان از تنظیم دوز دقیق تزریق و جلوگیری از ورود هوای اضافه به بافت عضلانی.
گام ۴: پوزیشن‌دهی بیمار	دمر خوابیدن با پنجه‌های رو به داخل یا خوابیدن به پهلو با زانوی خمیده (برای باسن)؛ حالت نشسته و دست رها (برای بازو).	شل شدن کامل عضله گلوتئال یا دلتوئید؛ عضله منقبض یعنی تزریق همراه با مقاومت بافت و درد بسیار شدید.
گام ۵: نشانه‌گذاری آناتومیک	ونتروگلوتئال: علامت ۷ بین انگشت اشاره و میانی روی تروکانتر بزرگ. دلتوئید: ۲ تا ۳ بند انگشت پایین‌تر از آکرومیون. واستوس لترالیس: یک‌سوم میانی بخش خارجی ران.	جلوگیری قطعی از آسیب به عصب سیاتیک یا عروق اصلی؛ ونتروگلوتئال ایمن‌ترین سایت تزریق عضلانی است.
گام ۶: ضدعفونی موضع	تمیز کردن موضع با پد الکلی از مرکز به خارج (حرکت دورانی) و صبر کردن به مدت ۲۰ تا ۳۰ ثانیه.	تبخیر کامل الکل الزامی است؛ اگر الکل خشک نشود، با نیدل وارد بافت شده و سوزش شدیدی ایجاد می‌کند.
گام ۷: تثبیت بافت و تکنیک Z	کشیدن پوست با دو انگشت برای باز کردن مسیر مستقیم؛ در داروهای روغنی/رنگی، کشیدن ۲ سانتی‌متری پوست به یک‌سو (Z-Track).	بستن مسیر بازگشت (Leakage) داروهای روغنی به بافت زیرجلدی و جلوگیری از تغییر رنگ پوست یا نکروز بافتی.
گام ۸: ورود نیدل	گرفتن سرنگ شبیه دارت و ورود مستقیم با زاویه ۹۰ درجه با حرکتی سریع و قاطع.	ورود سریع از سد گیرنده‌های درد پوست (نوسیسپتورها) عبور کرده و درد ناشی از برش بافت را کم می‌کند.
گام ۹: آسپیراسیون و تزریق	ثابت نگه داشتن سرنگ، عقب کشیدن آرام پیستون: – خون نیامد: تزریق بسیار آرام (هر ۱ سی‌سی در ۱۰ ثانیه). – خون آمد: توقف کامل و تعویض موضع و دارو.	ورود نیدل به عروق خونی خطر عوارض سیستمیک سریع دارد؛ تزریق آهسته فرصت جذب مناسب را به فیبرهای عضلانی می‌دهد. (برای واکسن‌ها آسپیراسیون نیاز نیست).
گام ۱۰: خروج و مراقبت نهایی	خروج سریع سوزن با زاویه ۹۰ درجه، فشردن ملایم پنبه خشک بدون ماساژ و انداختن فوری سوزن در سیفتی‌باکس بدون درپوش (Recap نکردن).	ماساژ موضع ممکن است به بافت آسیب بزند یا دارو را پس بزند؛ نبستن درپوش مانع از نیدل‌استیک شدن کادر درمان می‌شود.

گام ۱: آماده کردن وسایل و شستن دست ها

قبل از هر کاری، دست هایتان را تمیز با آب و صابون بشویید یا با الکل ۷۰% ضدعفونی کنید تا از انتقال عفونت دست ها در حین تزریق جلوگیری شود، تمام وسایل لازم مثل سرنگ مناسب سایز با حجم دارو، سرسوزن، پد الکلی، پنبه خشک و ظرف مخصوص دور انداختن سوزن (سیفتی باکس) را کنار دستتان بگذارید تا موقع کار معطل نمانید.

گام ۲: بررسی دارو و کشیدن آن داخل سرنگ (با ۵ تکنیک دارو دادن)

اسم دارو، تاریخ انقضا و دوز تجویزی را با دقت بخوانید تا خیالتان راحت باشد داروی اشتباهی تزریق نمی شود و خطای دارویی رخ ندهد، بعد از شکستن آمپول یا ضدعفونی درپوش ویال، دارو را آرام داخل سرنگ بکشید. حتما سرسوزنی که با آن دارو را کشیده اید عوض کنید و یک سوزن نو ببندید؛ چون تماس با دیواره شیشه سرسوزن را کند می کند و موقع تزریق باعث درد شدید بیمار می شود، برای آمپول های شیشه ای نوک آمپول را جلوی صورت بگیرید و بدنه با دست چپ گرفته شود، از ناحیه علامت گذاری شده (چه با نقطه چه با نوار) برخلاف صورت خود بر در شیشه ای آمپول فشار وارد کنید تا سر آمپول بشکند (اگر نشکست پیستون را از بدنه سرنگ بیرون بکشید و سر آمپول را داخل بدنه سرنگ کنید و با فشار وارد کردن سر آمپول را بشکنید)، برای ویال های پودری درپوش را جدا کنید و مایه تزریق رقیق سازی را باتوجه به نیاز رقیق سازی وارد ویال کنید و با روش هشت انگلیسی (۸) دارو را تا ۵ دقیقه با ارامش روی میز رقیق کنید، پس از آن با برگرداندن ویال (برعکس کردن) تا قطره آخر سعی کنید دارو را بکشید.

گام ۳: هواگیری سرنگ

برای هواگیری سرنگ را رو به بالا بگیرید تا براساس جاذبه حباب های هوا به سر پیشتون منتقل شود، حالا با چند ضربه ملایم انگشت به بدنه آن (دقیقا شبیه فیلم هایی که در تلوزیون می دیدید!) حباب های هوا را از نیدل یا سرسوزن خارج کنید، سپس پیستون را خیلی آرام فشار دهید تا هوا کاملا خالی شود و فقط یک قطره کوچک از دارو روی نوک سوزن دیده شود.

گام ۴: قرار دادن بیمار در وضعیت راحت

عضله سفت یعنی تزریق دردناک! اگر قرار است تزریق در عضله باسن انجام شود، از بیمار بخواهید دمر بخوابد و نوک پاهایش را کمی رو به داخل بچرخاند، یا به پهلو دراز بکشد و زانویش را جمع کند تا عضله کاملا شل شود، برای تزریق در بازو هم بهتر است بیمار بنشیند و دستش را راحت و آزاد روی پایش رها کند.

گام ۵: پیدا کردن دقیق نقطه تزریق

همیشه نقطه درست را با نشانه های آناتومی مشخص کنید تا به عصب ها یا رگ های خونی آسیبی نرسد:

• عضله ونتروگلوتئال (بخش جانبی باسن): دستتان را روی برآمدگی بالای ران بگذارید، انگشت اشاره و میانی را به شکل عدد ۷ باز کنید و وسط این ناحیه را نشانه بگیرید؛ اینجا امن ترین جا برای تزریق باسن است.
• عضله دلتوئید (بازو): حدود دو تا سه بند انگشت پایین تر از لبه استخوان بالای شانه، درست در بخش میانی و برجسته بازو.
• واستوس لترالیس (ران پا): یک سوم میانی بخش بیرونی ران که بهترین گزینه برای کودکان و خودتزریقی است.

گام ۶: ضدعفونی کردن پوست

محل تزریق را با یک پد الکلی و با حرکات دایره ای از داخل به سمت بیرون تمیز کنید. حتما ۲۰ تا ۳۰ ثانیه صبر کنید تا الکل روی پوست کاملا خشک شود؛ اگر پوست هنوز مرطوب باشد، نیدل همراه خود الکل را زیر پوست می برد و بیمار احساس سوزش شدیدی خواهد کرد.

گام ۷: نگه داشتن بافت و آماده سازی پوست

با دست دیگرتان، پوست محل تزریق را با دو انگشت بکشید و سفت نگه دارید تا سوزن مستقیم وارد عضله شود. اگر داروی روغنی یا رنگی تزریق می کنید، می توانید با روش زیگزاگ (Z-Track) پوست را حدود دو سانتی متر به یک طرف بکشید تا بعد از خروج سوزن، راه برگشت دارو به سطح پوست مسدود شود.

گام ۸: ورود سریع سرسوزن

سرنگ را مثل مداد یا دارت محکم در دست بگیرید و با یک حرکت روان، مستقیم و با زاویه ۹۰ درجه سوزن را وارد بافت عضله کنید. ورود سریع نیدل باعث می شود بیمار کمترین سوزش و درد را احساس کند.

گام ۹: کشیدن پیستون (آسپیراسیون) و تزریق دارو

سرنگ را با یک دست ثابت نگه دارید و با دست دیگر پیستون را خیلی ملایم چند میلی متر به عقب بکشید:

• اگر خونی وارد سرنگ نشد، دارو را به آرامی و با طمانینه تزریق کنید (حدودا هر یک سی سی دارو در ۱۰ ثانیه).
• اگر داخل سرنگ خون دیدید، یعنی سوزن وارد رگ شده است؛ بلافاصله سوزن را بیرون بیاورید، دور بیندازید و با داروی تازه در نقطه ای دیگر تزریق را انجام دهید.

(یادتان باشد برای واکسن های بازو نیازی به عقب کشیدن پیستون نیست).

گام ۱۰: خروج سوزن و مراقبت نهایی

به محض تمام شدن دارو، سوزن را با همان زاویه ۹۰ درجه و با سرعتی ملایم بیرون بکشید و دستتان را از روی پوست رها کنید. یک گاز استریل یا پنبه خشک را روی جای تزریق بگذارید و کمی فشار دهید، اما جای آن را ماساژ ندهید. در آخر، سرسوزن را بدون گذاشتن درپوش، مستقیم داخل سطل ایمن (سیفتی باکس) بیندازید.

کاربردهای تزریق عضلانی به چه صورتی است؟

خیلی جالب است که بدانیم تزریق عضلانی به در چه مواردی توسط پزشکان order و تجویز می شود تا با کاربردهای بسیار مهم این روش نیز آگاه شویم، به طورکلی از تزریق عضلانی پزشکان برای تجویز داروهایی که نیاز به جذب مدت دار دارند استفاده می کنند، یه زمانی پزشک شما با توجه به شرایط بیمار برایتان داروی خوراکی تجویز می کند و انتظار می رود این دارو در عرض ۵ الی ۸ ساعت اثربخشی لازم را داشته باشد، در برخی موارد که نیاز به دریافت دارو خیلی بالاست پزشک از انواع تزریق وریدی (داخل رگی یا از طریق تزریق سرم) برای کنترل علائم و اهداف درمانی خود استفاده می کند و در برخی موارد هم انتظار دارد که سرعت دریافت دارو از روش خوراکی (per oral) بالاتر باشد اما با سرعت تزریق وریدی صورت نگیرد که این دقیقا همان روش تزریق عضلانی است که کاربردهای آن را معنا می دهد، از همین رو ما برای شما مهمترین کاربردهای تزریق عضلانی را در قسمت زیر برایتان sort و تنظیم کرده ایم تا به آنها مشرف شوید:

تزریق داروهایی که اگر سریع جذب شوند اثرات بالقوه بالایی دارند

یکی از کاربردهای اصلی تزریق عضلانی مواقعی است که پزشک می خواهد آزادسازی یک داروی پرپتانسیل را تعدیل کرده و اثربخشی پایدار و تدریجی از آن دریافت کند؛ برای مثال، آنتی بیوتیک های سوسپانسیونی مانند پنی سیلین جی بنزاتین (Benzathine Penicillin G) دقیقا به همین منظور طراحی شده اند. اگر فرمولاسیون این دسته از داروها به اشتباه یا بدون کنترل وارد بدن شود، می تواند خطرات جبران ناپذیری ایجاد کند: در حالت اول، اگر تزریق این سوسپانسیون کریستالی به صورت وریدی (IV) انجام شود، به دلیل نامحلول بودن ذرات معلق می تواند فورا منجر به انسداد عروقی، ایست قلبی-عروقی و شوک آنافیلاکتیک مرگبار شود؛ در حالت دوم، استفاده از دوزهای اشتباه یا نامتناسب می تواند سمیت سیستمیک شدیدی به همراه داشته باشد. در مقابل، وقتی دارو به صورت عضلانی عمیق (Deep IM) تزریق می شود، عضله مانند یک مخزن یا دپوی طبیعی عمل کرده، دارو را به آرامی و طی چند هفته در جریان خون آزاد می کند و بالاترین کارآمدی درمانی را بدون نوسانات شدید همودینامیک برای بیمار رقم می زند. از مهم ترین داروهای متکی به اثر آهسته رهش عضلانی می توان به موارد زیر اشاره نمود:

• متوترکسات (Methotrexate)
• هالوپریدول دکانوات (Haloperidol Decanoate)
• تستوسترون انانتات / سیپیونات (Testosterone Enanthate)
• مدروکسی پروژسترون استات / دپوپروورا (Medroxyprogesterone Acetate)
• پنی سیلین جی بنزاتین (Benzathine Penicillin G)
• فلوفنازین دکانوات (Fluphenazine Decanoate)
• سوماتروپین / هورمون رشد (Somatropin)
• ویتامین ب۱۲ / هیدروکسوکوبالامین (Vitamin B12)
• دپومدرول / متیل پردنیزولون استات (Methylprednisolone Acetate)
• ناندرولون دکانوات (Nandrolone Decanoate)

تزریق داروهایی که به دلیل ساختار ممنوعیت تزریق وریدی دارند

برخی از داروهای تزریقی به دلیل ساختار فیزیکوشیمیایی ویژه مانند فرمولاسیون های روغنی (Oil-based)، سوسپانسیون های نامحلول کریستالی یا حلال های به شدت محرک، منع مصرف مطلق برای تزریق وریدی دارند؛ زیرا ورود مستقیم این ذرات یا ترکیبات نامحلول به بستر عروق می تواند بلافاصله منجر به ایجاد آمبولی کشنده ریوی، انسداد مویرگ ها، تخریب اندوتلیوم عروق، ایست قلبی یا شوک های حاد آنافیلاکتوئید شود، در حالی که تزریق درون بافت عضلانی (Deep IM) امکان انحلال آهسته و جذب تدریجی و بی خطر آن ها را فراهم می سازد، مثال های مهم از داروهای ممنوع در تزریق وریدی (فقط عضلانی) در قسمت زیر برایتان آورده شده است:

• پنی سیلین جی بنزاتین (Benzathine Penicillin G)
• تستوسترون انانتات / سیپیونات (Testosterone Enanthate)
• مدروکسی پروژسترون استات / دپوپروورا (Depo-Provera)
• هالوپریدول دکانوات (Haloperidol Decanoate)
• متیل پردنیزولون استات / دپومدرول (Depo-Medrol)
• ویتامین کا۱ / فیتونادیون در دوزهای روغنی عضلانی (Phytomenadione).

تزریق عضلانی برای دوره واکسیناسیون

بافت ماهیچه ای به دلیل تراکم بالای شبکه مویرگی و حضور سلول های دندریتیک و ارائه دهنده آنتی ژن (APCs)، محیطی ایده آل برای معرفی واکسن ها به سیستم ایمنی فراهم می کند؛ تزریق واکسن ها در چربی زیرجلدی نه تنها می تواند منجر به کاهش شدید تیتر آنتی بادی و افت کارایی واکسن شود، بلکه احتمال ایجاد گرانولوم، آبسه استریل و التهاب دردناک را افزایش می دهد، به همین دلیل اکثر واکسن های بزرگسالان الزاما به صورت عضلانی در دلتوئید تجویز می شوند، از مهمترین این دسته نیز می توان به موارد زیر اشاره نمود:

• واکسن آنفولانزا
• واکسن هپاتیت ب (Hepatitis B Vaccine)
• واکسن گارداسیل اچ پی وی (Gardasil / HPV Vaccine)
• واکسن کزاز، دیفتری و سیاه سرفه (Td / Tdap).

تزریق عضلانی در مواقع اورژانسی و عدم دسترسی به عروق

در بیماران بدحال، دچار تشنج مداوم، شوک شدید، کلاپس عروقی یا بی قراری شدید که امکان رگ گیری وریدی (IV Line) در ثانیه های اولیه وجود ندارد یا زمان بر است، تزریق عضلانی به عنوان سریع ترین راه نجات بیمار وارد عمل می شود؛ عروق غنی عضله باعث جذب نسبتا سریع دارو در شرایط بحرانی شده و مانع از تاخیرهای حیاتی در پروتکل های نجات می گردد، از مهمترین مثال ها برای این حالت میتوان به موارد زیر اشاره نمود:

• اپی نفرین / آدرنالین (Epinephrine)
• میدازولام (Midazolam)
• نالوکسان (Naloxone).

تفاوت میان تزریق عضلانی با وریدی و زیرجلدی چیست؟

تزریق عضلانی و وریدی همچنین زیرجلدی ا کلیت نحوه تحویل دادن دارو از طریق یک سوزن یا کاتتر به هم شابهت دارند اما در خصوص مدت زمان تحویل تا نوع روش تزریق تفاوت های بسیار مهمی با هم دارند، به طومثال یک دارویی که نیاز به تزریق بسیار سریع به داخل عروق دارد (آدنوزین) نمی تواند با تزریق زیرجلدی کاربرد داشته باشد؛ در مقابل تزریق انسولین که هر واحد بین المللی می تواند در عملکرد قند بدن تاثیربگذارد را نمی توان با روش تزریق وریدی تحویل بدن داد و تزریق ایمن و مطمئن در این حالت تزریق زیرجلدی می باشد، به هرحال تفاوت های بنیادینی که میان تحویل دارو و توزیع داروی و مدت زمان اثردارو در این ۳ روش وجود دارد است که می تواند طبق صلاحدید و نظر پزشک یک برنامه درمانی مناسب را تدوین کند که هم بیمار متضرر آسیب نشود و هم پزشک با آهستگی و احتیاط بتواند بدون عارضه طول درمان را برنامه ریزی کند، از مهم ترین تاوت های ۳ تزریق وریدی، عضلانی و زیرجلدی پیشنهاد می کنیم به جدول زیر توجه کنید: جدول

پارامتر مقایسه	تزریق عضلانی (Intramuscular – IM)	تزریق وریدی (Intravenous – IV)	تزریق زیرجلدی (Subcutaneous – SC)
۱. بافت هدف	فیبرهای عمیق ماهیچه‌ای (Vascular Muscle)	مستقیماً داخل مجرای سیاهرگ (Venous Lumen)	بافت چربی و پیوندی هیپودرم (Adipose Tissue)
۲. زاویه و تکنیک ورود سرسوزن	۹۰ درجه کامل (با کشش پوست یا Z-Track)	۱۵ تا ۳۰ درجه (موازی با مسیر رگ)	۴۵ یا ۹۰ درجه (بسته به طول نیدل و ضخامت چربی)
۳. سرعت جذب و شروع اثر (Onset)	متوسط (۱۰ تا ۳۰ دقیقه به دلیل پرفیوژن خونی عضله)	آنی و ۱۰۰٪ فوری (چند ثانیه تا چند دقیقه)	آهسته و تدریجی (پیوسته و طولانی‌اثر)
۴. زیست‌دست فراهمی (Bioavailability)	بالا (۷۵٪ تا ۱۰۰٪ بسته به ویسکوزیته و فرمولاسیون)	۱۰۰٪ کامل (بدون نیاز به مرحله جذب اول)	متغیر اما قابل پیش‌بینی (به‌ویژه برای پروتئین‌ها)
۵. حداکثر حجم مجاز تزریق (Volume)	۱ تا ۵ میلی‌لیتر (بسته به سایت؛ دلتوئید تا ۱ml، گلوتئال تا ۴-۵ml)	نامحدود (از بولوس چند میلی‌لیتری تا لیترها سرم اینفیوژن)	حداکثر ۰.۵ تا ۱.۵ میلی‌لیتر در هر موضع
۶. مشخصات گیج و طول سوزن استاندارد	گیج ۲۰ تا ۲۳ با طول ۱ تا ۱.۵ اینچ (۲۵-۳۸ میلی‌متر)	آنژیوکت/اسکالپ گیج ۱۴ تا ۲۴ بسته به قطر رگ	گیج ۲۵ تا ۳۱ با طول کوتاه (۴ تا ۱۶ میلی‌متر)
۷. سایت‌ها و نواحی استاندارد آناتومیک	ونتروگلوتئال، دورسوگلوتئال، واستوس لترالیس، دلتوئید	وریدهای دست، ساعد، حفره کوبیتال، وریدهای مرکزی (CVC)	دور ناف (حداقل ۵ سانتی‌متر فاصله)، پشت بازو، قدام ران
۸. سازگاری با داروها و محلول‌های خاص	مناسب برای سوسپانسیون‌های روغنی، واکسن‌ها و دپوها	محلول‌های شفاف آبی/الکترولیتی (ممنوعیت مطلق ذرات و روغن)	محلول‌های آبی رقیق، ایزوتونیک، پپتیدها و بیولوژیک‌ها
۹. نمونه داروهای شاخص بالینی	پنی‌سیلین روغنی، واکسن هپاتیت/HPV، کتورولاک، متوکاربامول	سفتریاکسون وریدی، سرم‌ها، مخدرها، فنوباربیتال، پتاسیم کلراید	انسولین، هپارین/انوکساپارین، تیرزپاتاید/سماگلوتاید
۱۰. عوارض و خطرات اختصاصی	آسیب به عصب سیاتیک/رادیال، هماتوم عمقی، نکروز عضله	فلبیت، ترومبوز، آمبولی هوا، اضافه بار حجم (Fluid Overload)	لیپوهیپرتروفی موضعی، کبودی سطحی، نکروز چربی

مهمترین مزایای تزریق عضلانی چیست؟

ببینید اینکه تزریق عضلانی باشد یا وریدی یا سایر روش های تزریق کاملا به پزشک مرتبط است، اما اگر بخواهیم خودمونی توضیح دهیم که مزایای تزریق عضلانی چیست باید بگوییم که روش تزریق عضلانی یک روش ایمن برای دریافت دارو با سرعت کنترل شده است، این حالت هم به بدن کمک می کند برای ترمیم و کاهش تنش از دارو استفاده کند در عین حال فشار زیادی هم به آن وارد نشود، حالا برای اینکه علمی و تخصصی تر به این سوالتان پاسخ دهیم پیشنهاد می کنیم به لیست زیر توجه کنید:

• جذب یکنواخت و پیوسته دارو از طریق شبکه خونی غنی بافت ماهیچه ای
• امکان تزریق داروهای با حجم بالاتر در مقایسه با روش زیرجلدی
• تحمل عالی برای داروهای غلیظ، روغنی و تحریک کننده بافت
• آزادسازی تدریجی و طولانی اثر در داروهای دپو و هورمونی
• دسترسی سریع، ایمن و نجات بخش در غیاب رگ وریدی یا شرایط اورژانسی.

مهمترین معایب تزریق عضلانی چیست که حتما باید بدانیم؟

تزریق عضلانی در کنار فواید فراوان خود معایب و ریسک های بالینی مهمی دارد که برجسته ترین آن ها احساس درد موضعی، سوزش و کوفتگی ناشی از ورود عمقی سوزن و کشیدگی فیبرهای عضلانی است؛ علاوه بر این در صورت خطای لندمارک گذاری یا عدم تبحر فرد احتمال آسیب جدی به اعصاب حرکتی و حسی بزرگ مانند عصب سیاتیک یا رادیال وجود دارد و خطراتی مثل تزریق ناخواسته داخل رگ، خونریزی عمقی و تشکیل هماتوم، عفونت بافتی، تشکیل آبسه استریل و فیبروز یا سفتی عضله در تزریق های مکرر همواره سلامت بیمار را تهدید می کند، ضمن اینکه سرعت شروع اثر دارو در این روش هرگز به پای تزریق فوری وریدی نمی رسد.

آیا تزریق عضلانی بدون نسخه پزشک امکان پذیر است؟ چرا؟

خیر، به هیچ وجه؛ زیرا داروهای تزریقی بلافاصله وارد جریان خون و بافت عمیق می شوند و در صورت بروز واکنش های حساسیتی شدید مانند شوک آنافیلاکسی یا تداخل با داروهای دیگر، امکان خنثی سازی سریع آن وجود ندارد؛ علاوه بر این، ارزیابی وضعیت انعقادی بیمار، تعیین دقیق دوز دارو بر اساس عملکرد کبد و کلیه و پیشگیری از خطرات مرگباری مثل تزریق اشتباه داخل رگ یا آسیب به عصب سیاتیک، حتما نیازمند معاینه و تجویز رسمی پزشک است و انجام آن بدون نسخه، تهدید مستقیم جان بیمار و تخلف قانونی محسوب می شود، اگر نیاز به ویزیت در منزل دارید نیز می توانید از اپراتورهای درمان تو درخواست خدمات کنید.

تجربه شخصی از تزریق عضلانی به روش غیرایمن

در تاریخ ۲۲ بهمن سال ۱۴۰۰ در بیمارستان امام علی کرج شیفت بودم و با یک موردی در یکی از تخت های بیمارستان مواجه شدم که در آن کیس تخریب و آسیب عضله گلوتئال رخ داده بود، عضله گلوتدال همان عضله باسنی است که در متن هم به آن اشاره شد، با بررسی cc و pmh متوجه شدم که این فرد به دلیل تزریق خودسرانه آمپول داخل خانه به روش غیر اشتباه دچار آبسه گلوتئال شده است، علت آن عدم رعایت نکات ایمنی و بهداشتی در حین تزریق بوده که با متاسفانه با ادکلن (عطر) ناحیه تزریق را به ظاهر پاکسازی کرده بودند و پس از ورود نیدل سوزن آلودگی های سطح پوست داخل عضله منتقل و متاسفانه بافت عضله تخریب و آسیب دیده بود، تابلوی بستری بیمار (آبسه گلوتئال) بود و بیمار برای جراحی آبسه و تخلیه عفونت مراجعه کرده بود، این تجربه را جدی بگیرید، سالانه خیلی از افراد به دلیل عدم توجه به نوع تزریق، تزریق به اشتباه و یا عدم رعایت نکات بهداشتی دچار آبسه گلوتئال می شوند و به ناچار مجبور به تخلیه آبسه و یا استفاده آنتی بیوتیک های وسیع الطیف برای درمان خواهند بود، حتما تزریق عضلانی را توسط پرستار آموزش دیده و طبق نسخه پزشک انجام دهید.

آیا شما تزریق عضلانی در منزل را انجام می دهید؟

بله، خدمات تزریق عضلانی در منزل توسط مرکز درمان تو به صورت ۲۴ ساعته در تمامی مناطق تهران و کرج ارائه می شود؛ این مجموعه دارای مجوز رسمی با شماره ۳۳۳۵۶۷۱۱ و دارای اینماد معتبر بوده و تمامی پروسه های درمانی زیر نظر مستقیم مسئول فنی مرکز، جناب آقای دکتر علیرضا حکمت و با رعایت دقیق ترین پروتکل های بهداشتی و استریلیزاسیون انجام می گیرد تا داروها با ایمنی کامل و بدون ریسک عفونت یا آسیب های عصبی توسط کادر پرستاری مجرب و آموزش دیده تزریق شوند.

سوالات متداول در رابطه با تزریق عضلانی

سوال۱) چرا برخی داروها حتما باید به صورت عضلانی تزریق شوند و وریدی تزریق نمی شوند؟

برخی داروها مانند پنی سیلین جی یا داروهای روغنی و هورمونی به دلیل ساختار شیمیایی خاص خود، در صورت ورود مستقیم به رگ خطر آمبولی و شوک ایجاد می کنند؛ علاوه بر این، بافت عضلانی با داشتن عروق خونی متراکم، امکان جذب تدریجی و ماندگاری طولانی تر دارو (خاصیت دپو) را در بدن فراهم می کند.

سوال ۲) بهترین و بی خطرترین ناحیه برای تزریق عضلانی در بزرگسالان کجاست؟

بر اساس استانداردهای روز پزشکی، عضله ونتروگلوتئال (بخش کناری لگن و باسن) ایمن ترین ناحیه است، زیرا ضخامت عضلانی مناسبی دارد و از رگ های خونی بزرگ و به ویژه عصب سیاتیک کاملا دور است؛ هرچند عضلات دلتوئید (بازو) و واستوس لترالیس (ران) نیز بسته به حجم دارو استفاده می شوند.

سوال۳) علت درد، سفتی یا ایجاد برآمدگی بعد از تزریق عضلانی چیست و کی خطرناک است؟

سفتی و درد خفیف معمولا به دلیل تحریک موضعی بافت توسط دارو و طبیعی است و با کمپرس گرم طی چند روز جذب می شود؛ اما اگر با قرمزی شدید، گرمی پوست، ترشح چرکی، تب یا درد تیرکشنده به سمت پا همراه شود، نشانه عفونت، آبسه یا آسیب عصبی بوده و نیاز به معاینه فوری دارد.

سوال۴) آیا انجام تزریق عضلانی بدون نسخه و دستور پزشک در منزل مجاز است؟

خیر، به دلیل خطراتی مانند شوک آنافیلاکسی، تداخلات دارویی کشنده، خونریزی های ناشی از مشکلات انعقادی و ریسک مسمومیت دوز، تزریق هرگونه داروی عضلانی بدون نسخه و تایید پزشک ممنوع و خطرآفرین است.

سوال۵) حداکثر حجم دارویی که می توان در یک نوبت به صورت عضلانی تزریق کرد چقدر است؟

در افراد بالغ با عضلات تکامل یافته، حداکثر حجم مجاز در عضلات بزرگ باسن بین ۳ تا ۵ سی سی است؛ در حالی که در عضلات کوچک تری مانند عضله دلتوئید بازو، حداکثر تا ۱ الی ۲ سی سی مجاز به تزریق هستیم تا از کشش و نکروز بافت جلوگیری شود.

جمع بندی و گرفتن نتایج نهایی

در یک کلام، تزریق عضلانی روشی تخصصی، سریع و مطمئن برای اثرگذاری پیوسته داروهاست که اگر با رعایت اصول استریل، انتخاب دقیق ناحیه ایمن مثل ونتروگلوتئال و با زاویه درست نود درجه انجام شود، نه تنها دردی ماندگار نخواهد داشت بلکه آرامش و بهبود سریع را برای شما به همراه می آورد؛ بنابراین با تکیه بر دستور پزشک و سپردن کار به کادر درمان مجرب، می توانید با خیالی آسوده، دوره درمان خود را بدون استرس، عوارض ناخواسته یا خطرات عصبی در نهایت آرامش سپری کنید و تمام خستگی بیماری را به فراموشی بسپارید.