انواع سرم های تزریقی

زمان تقریبی مورد نیاز برای مطالعه: 30 دقیقه

به عنوان یک پرستار، دانشجوی پزشکی یا بیمار که می خواهد از یک سرم تجویز شده توسط پزشک استفاده کند آیا تاحالا به این فکر کرده اید که انواع سرم های تزریقی چه کاربردهایی دارند؟ یا سرمی که پزشک برای شما تجویز کرده است چه تاثیراتی بر بدن شما دارد؟ مهمترین عوارض تزریق خودسرانه یا ندانستن نوع استفاده و کاربرد از آن سرم چیست؟ از مرکز خدمات پزشکی در منزل درمان تو در این مقاله با شما خواهیم بود تا در رابطه با مهمترین نکات درخصوص ترکیبات انواع سرم های تزریقی، کاربردهای تخصصی، عوارض مصرف، تداخلات دارویی و تقسیم بندی سرم ها با شما صحبت کنیم و اطلاعات شما را در این خصوص افزایش دهیم، در هرقسمت اگر سوالی ذهن شما را درگیر کرده می توانید از طریق راه های ارتباطی و کامنت های انتهای مطالب با ما درمیان بگذارید، این مقاله توسط دکتر علی سراجی متخصص جراحی عمومی بازبینی و ویراستاری شده و تایید شده است.

جدول انواع سرم ها (فقط در یک نگاه)

نام سرم	ترکیبات اصلی	کاربردهای رایج	نکات و احتیاط ها
سرم نرمال سالین	سدیم کلراید ۰.۹ درصد	کم آبی، افت فشار، شستشوی زخم، رقیق کردن برخی داروها	در بیماران قلبی، کلیوی و فشار خون بالا با احتیاط
سرم قندی ۵ درصد	گلوکز ۵ درصد در آب	تامین مختصر انرژی، برخی موارد افت قند خون، رقیق سازی دارو	برای دیابت و قند خون بالا نیاز به نظر پزشک دارد
سرم قندی نمکی	گلوکز به همراه سدیم کلراید	تامین همزمان آب، قند و بخشی از الکترولیت ها	بسته به وضعیت قند، سدیم و آب بدن انتخاب می شود
رینگر	آب و الکترولیت هایی مانند سدیم، پتاسیم و کلسیم	جبران مایعات و الکترولیت ها	در مشکلات کلیوی و پتاسیم بالا باید با احتیاط مصرف شود
رینگر لاکتات	الکترولیت ها به همراه لاکتات	کم آبی شدید، اسهال، برخی شرایط اورژانسی و پس از جراحی	در برخی بیماری های کبدی، کلیوی و اختلالات الکترولیت باید ارزیابی شود
سرم نیم سالین (هاف سالین)	سدیم کلراید ۰.۴۵ درصد	برخی نیازهای نگهدارنده مایعات و شرایط خاص	برای همه بیماران و کم آبی شدید مناسب نیست
سرم مانیتول	مانیتول با غلظت مشخص	کاهش فشار داخل جمجمه یا فشار چشم در موارد منتخب	فقط با دستور پزشک و پایش دقیق کلیه و الکترولیت
آلبومین	پروتئین آلبومین انسانی	بعضی موارد کاهش شدید آلبومین یا شرایط خاص بیمارستانی	کاربرد تخصصی دارد و برای ضعف عمومی استفاده نمی شود
تغذیه وریدی TPN	قند، آمینواسید، چربی، ویتامین و املاح	بیمارانی که امکان تغذیه از راه گوارش ندارند	نیازمند تجویز و پایش تخصصی است

انواع سرم های تزریقی از نظر غلظت کدامند؟

در وهله اول سوالی که ذهن آدم را درگیر می کند این است که آیا سرم های تزریقی همگی یک ترکیب دارند؟ منظورمان این است که آیا غلظت هم در نوع ساختار یک سرم موثر است؟ باید خدمتتان بگوییم بله، در علم پزشکی و دنیای سرم های تزریقی ما به طور اصلی ۳ نوع سرم تزریقی از نظر غلظت اسمزی داریم که با نام های سرم ایزوتونیک، سرم هایپرتونیک و سرم هیپوتونیک شناخته می شود، قبل از اینکه بخواهیم وارد این شویم که هرکدام چه کاربردی دارد دوست داریم در مورد واژه “تونیک” صحبت کنیم، به طورکلی تونیک یعنی غلظت یک محلول نسبت به مایعات داخل سلول که اگر مایعی هایپرتونیک باشد (هایپر یعنی بالا) یعنی محلول غلیظ تر از داخل سلول است، حالا با توجه به دانستن این مورد دعوتتان می کنیم که به سراغ هریک از انواع غلظت های سرم و تاثیر و کاربرد های آنها برویم:

نام سرم از نظر غلظت اسمزی	غلظت سرم به نسبت سلول و مایعات بدن	کاربرد	چندمثال رایج
سرم ایزوتونیک	نزدیک به پلاسما، سلول و مایعات بدن	هیدراتاسیون عروقی و افزایش لود در گردش خون	نرمال سالین، رینگر، رینگر لاکتات و سرم قندی ۵ درصد
سرم هایپرتونیک	غلظت بیشتر از مایعات و سلول های بدن (انتقال آب و الکترولیت از داخل به خارج سلول)	کمک به درمان هایپوناترمی (سدیم خون پایین)، کمک به افزیش فشار مغزی و کمک به افزایش قند خون	سرم سدیم کلراید ۳ درصد سرم سدیم کلراید ۵ درصد سرم دکستروز ۱۰ درصد سرم دکستروز ۲۰ درصد سرم دکستروز ۵۰ درصد.
سرم هایپوتونیک	غلظت کمتر از مایعات و سلول های بدن (وارد شدن به داخل سلول ها)	کتواسیدوز دیابتی ناشی از هایپرگلایسمی (قند را کاهش می دهد)، کاهش سدیم خون	سرم سدیم کلراید ۰.۴۵ درصد سرم سدیم کلراید ۰.۳۳ درصد سرم سدیم کلراید ۰.۲۲۵ درصد سرم دکستروز ۲.۵ درصد سرم دکستروز ۵ درصد در آب
سرم کلوئیدی	هم هایپرتونیک و هم هایپوتونیک (هم آب را داخل سلول می کشند یعنی هایپوتونیک هستند و هم آب را از سلول به بیرون می کشند یعنی هایپرتونیک هستند)	کنترل علائم شوک هایپوولمیک، جبرا پلاسما در سوختگی های وسیع، کنترل حجم پاراسنتز و جایگزینی سریع مایعات یا حجم کافی (آسیت شکمی)، در پلاسما فرزیس برای کنترل حجم در گردش خون	۱. آلبومین ۵ درصد: هم‌غلظت با پلاسما ۲. ژلاتین (هماکسل): هم‌غلظت با پلاسما ۳. آلبومین ۲۰ و ۲۵ درصد: پرغلظت و جاذب آب ۴. دکستران ۴۰ (۱۰ درصد): پرغلظت و افزایش‌دهنده حجم ۵. هیدروکسی اتیل نشاسته (هس): پرغلظت و نگهدارنده مایع رگ.

۱) سرم ایزوتونیک (Isotonic Solutions)

سرم های ایزوتونیک گروهی از محلول های تزریقی هستند که غلظت موثر آن ها به مایعات خارج سلولی و پلاسما نزدیک است؛ بنابراین پس از تزریق، عمدتا در فضای خارج از سلول توزیع می شوند و معمولا باعث جابه جایی چشمگیر آب به داخل یا خارج سلول ها نمی شوند. پزشک ممکن است از این محلول ها برای جبران کم آبی، حفظ یا افزایش حجم مایعات داخل عروق، جایگزینی بخشی از الکترولیت ها و در برخی موارد رقیق سازی داروهای سازگار استفاده کند. با این حال، انتخاب نوع و حجم سرم باید بر اساس علت بیماری، فشار خون، وضعیت قلب و کلیه، سطح قند خون و الکترولیت های بیمار انجام شود؛ زیرا مصرف بیش از حد آن ها نیز می تواند موجب اضافه بار مایعات، ورم و تنگی نفس شود. از مهم ترین سرم های ایزوتونیک می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• سرم نرمال سالین (سدیم کلراید ۰.۹٪)
• سرم رینگر
• سرم رینگر لاکتات
• سرم قندی ۵ درصد (دکستروز ۵٪ در آب – درون شیشه ایزوتونیک است)
• سرم قندی نمکی یک سوم دو سوم (دکستروز ۳.۳۳٪ + سدیم کلراید ۰.۳٪).

البته باید بدانید که دکستروز ۵ درصد در آب در کیسه ایزوتونیک است، اما پس از مصرف گلوکز در بدن، اثر فیزیولوژیک آن بیشتر به محلول هیپوتونیک نزدیک می شود؛ پس معمولا برای افزایش حجم عروقی در کم آبی شدید انتخاب اصلی نیست.

۲) سرم هایپرتونیک

سرم هایپرتونیک از دسته انواع سرم های تزریقی هستند که غلظت آن ها از غلظت درون سلول های بدن بیشتر است و سبب خارج کردن مایع از درون سلول به خارج آن می شوند، به طورمثال شما مقداری نمک را بر روی برش یک سیب سالم بریزید، پس از گذشت ۱۵ دقیقه مشاهده می کنید که قطره های ریز آب سیب به سطح ناحیه برش می آید، این دقیقا یعنی همان تغییر فشار اسمزی و غلیظ بودن ناحیه بیرون به داخل سلول، در برخی علائم و بیماری ها نظیر کاهش icp مغزی، هیپوگلایسمی یا هایپوناترمی شدید پزشک با در دست داشتن نتایج آزمایش و معاینه بالینی از این سرم استفاده می کند، اگر این سرم به مقدار زیاد تزریق شود می تواند خطر ادم ریوی و ژنرالیزه را بیشتر کند، از مهمترین سرم هایپرتونیک می توان به موارد زیر اشاره نمود:

• سرم سدیم کلراید ۳ درصد
• سرم سدیم کلراید ۵ درصد
• سرم دکستروز ۱۰ درصد
• سرم دکستروز ۲۰ درصد
• سرم دکستروز ۵۰ درصد.

۳) سرم هایپوتونیک

سرم هایپوتونیک از دسته سرم های تزریق می باشند که به علت غلظت پایین خود در مقابل خون و سلول ها تمایل به رفتن داخل سلول ها دارند و در هیدراته کردن سلولی اثربخش هستند، در بیماران هایپرناترمی (سدیم خون بالا سدیم یک یون بیرون سلولی است) و بیمارانی که کم آبی شدید را تجربه کرده اند (دهیدراتاسیون شدید) استفاده از سرم های هیپوتونیک می تواند به مراتب طبق دستور پزشک موثر باشد، اما به دلیل وارد کردن مایع داخل سلول می توانند در ادم سلولی تاثیر نامناسب داشته باشند و باید با احتیاط تزریق شود، این محلول ها آب را بیشتر به داخل سلول می برند و اگر بی رویه یا بدون پایش تزریق شوند، می توانند باعث کاهش سدیم خون، افزایش آب بدن و حتی ادم سلولی شوند، از مهمترین نام سرم های هایپوتونیک می توان به موارد زیر اشاره نمود:

• سرم سدیم کلراید ۰.۴۵ درصد
• سرم سدیم کلراید ۰.۳۳ درصد
• سرم سدیم کلراید ۰.۲۲۵ درصد
• سرم دکستروز ۲.۵ درصد
• سرم دکستروز ۵ درصد در آب (این یک مورد و یادتان باشد زمانی که تزریق نشده و سرم را در دست دارید ایزوتونیک است و به محض تزریق هیپوتونیک می شود)

۴) سرم کلوئیدی (سرم پلاسمایی)

به پراکندگی ذرات در مایعات کلوئید می گویند، سرم های کلوئیدی یا محلول های جایگزین پلاسما برای حجم دهی کافی به بدن، حاوی مولکول های درشت مانند آلبومین، ژلاتین یا دکستران هستند که مدت بیشتری در فضای داخل عروقی باقی می مانند و می توانند در شرایط مشخص برای افزایش حجم خون در گردش به کار روند. این محلول ها ممکن است در برخی بیماران با کاهش حجم خون شدید، سوختگی گسترده یا کاهش قابل توجه آلبومین کاربرد داشته باشند، اما انتخاب آن ها به علت بیماری و وضعیت قلب، کلیه و انعقاد خون بستگی دارد. مصرف خودسرانه یا بیش از حد سرم های کلوئیدی می تواند خطر واکنش حساسیتی، اضافه بار مایعات، اختلال انعقاد و آسیب کلیوی را افزایش دهد؛ بنابراین باید فقط با تجویز و پایش پزشک تزریق شوند، از مهمترین سرم های کلوئیدی می توان به موارد زیر اشاره نمود:

• آلبومین ۵ درصد: هم‌غلظت با پلاسما
• ژلاتین (هماکسل): هم‌غلظت با پلاسما
• آلبومین ۲۰ و ۲۵ درصد: پرغلظت و جاذب آب
• دکستران ۴۰ (۱۰ درصد): پرغلظت و افزایش‌دهنده حجم
• هیدروکسی اتیل نشاسته (هس): پرغلظت و نگهدارنده مایع رگ.

پیشنهاد ویژه: اگر نیاز به پزشک برای ویزیت در منزل دارید می توانید درخواستتان را از طریق این لینک ارسال کنید.

انواع سرم های تزریقی کدامند؟ (دسته ها، ترکیبات بهمراه کاربردها)

حالا که در مورد مهمترین ساختار هر نوع سرم دانستید (یعنی ایزوتونیک، هایپرتونیک یا هایپوتونیک) زمان آن است که در مورد خود انواع سرم های تزریقی رایج با هم صحبت کنیم، انواع سرم های تزریقی رایج به صورت کلی به شرح زیر است:

A) سرم نمکی (سالین)

سرم نمکی یا سالین برگرفته از واژه لاتین به معنای نمک (sal) به محلول های استریل اب و نمک طعام یا سدیم کلراید گفته می شود که چون از حل شدن نمک خوراکی خالص در آب مقطر تزریقی به دست می اید به آن سرم نمکی می گویند این محلول ها بر اساس درصد غلظت سدیم کلراید به انواع گوناگونی مانند نرمال سالین ۰.۹ درصد و هم غلظت با پلاسما هاف سالین ۰.۴۵ درصد یا نیم نمکی یک چهارم سالین ۰.۲۲۵ درصد و سالین هایپرتونیک ۳ درصد و ۵ درصد تقسیم می شوند و به دلیل نقش حیاتی سدیم و کلر در تنظیم مایعات بدن برای هیدراتاسیون جبران افت حجم عروقی شستشوی زخم ها و به عنوان حلال داروها به کار می روند، از مهمترین سرم های نمکی می توان به موارد زیر اشاره نمود:

۱) سرم نرمال سالین ۰.۹%

سرم نرمال سالین ۹ درصد (nacl 0.9%) پرکاربردترین انواع سرم های نمکی به حساب می آیند، به سرم نرمال سالین ۰.۹ درصد سرم فیزیولوژیک نیز می گویند زیرا اسمولاریته و فشار اسمزی ان حدود ۳۰۸ میلی اسمول بر لیتر شباهت بسیار زیادی به غلظت فیزیولوژیک پلاسما و مایعات خارج سلولی بدن انسان دارد و پس از ورود به جریان خون بدون وارد کردن شوک اسمزی به گلبول های قرمز یا تغییر شکل سلول ها در فضای میان بافتی و عروقی توزیع می شود این محلول ایزوتونیک حاوی ۹ گرم سدیم کلراید در هر لیتر اب مقطر است که به دلیل رفتار بیولوژیک هماهنگ با فیزیولوژی طبیعی بدن پرکاربردترین مایع تزریقی برای احیای حجم داخل عروقی در شوک و افت فشار جبران دهیدراتاسیون حاد ناشی از استفراغ یا اسهال شستشوی حین عمل و حل کردن انواع ویال های دارویی به شمار می رود، در رابطه با ساختار دارویی و ترکیبات، اثر بر بدن، مهمترین کاربردها، تداخلات دارویی و ممنوعیت تزریق می توان به موارد زیر اشاره نمود:

ترکیبات:

• سدیم کلرید (NaCl) ۰.۹ درصد در آب مقطر؛ یعنی ۰.۹ گرم سدیم کلرید در هر ۱۰۰ میلی لیتر محلول
• اسمولاریته: ۳۰۸ میلی اسمول بر لیتر؛ نزدیک به اسمولاریته مایعات بدن و در نتیجه، محلولی ایزوتونیک محسوب می شود.
• pH حدود ۵.۵؛ کمی اسیدی است، اما در حجم معمول تزریق، سیستم های بافری خون pH بدن را حفظ می کنند.

کاربرد:

• افزایش حجم مایعات داخل عروقی در کم آبی، افت فشار خون و برخی موارد شوک
• جبران آب و الکترولیت های از دست رفته در اسهال، استفراغ و تعریق شدید
• کمک به درمان برخی موارد کاهش سدیم خون، با تشخیص پزشک
• شست و شوی زخم ها، بافت ها و محل پانسمان
• رقیق سازی برخی داروهای تزریقی، طبق دستورالعمل دارو

تداخلات:

مصرف همزمان با کورتیکواستروئیدها می تواند احتباس سدیم و آب، ورم و افزایش فشار خون را تشدید کند.

در بیماران مبتلا به نارسایی قلبی یا کلیوی، تزریق حجم زیاد ممکن است باعث اضافه بار مایعات و ادم ریه شود.

تزریق حجم زیاد یا طولانی مدت ممکن است با افزایش کلر خون، موجب اسیدوز متابولیک هیپرکلرمیک شود.

ممنوعیت تزریق:

• هیپرناترمی یا بالا بودن سدیم خون
• نارسایی شدید کلیه همراه با بی ادراری
• نارسایی احتقانی قلب کنترل نشده
• ادم ریه یا اضافه بار شدید مایعات
• هیپرکلرمی یا اسیدوز متابولیک شدید
• در بیماران قلبی، کلیوی، سالمندان و کودکان، تزریق باید با تجویز پزشک و پایش دقیق انجام شود.

۲) سرم هاف سالین ۰.۴۵%

سرم هاف سالین (Half-Saline) که در اصطلاحات بالینی به آن سرم نیم نمکی نیز گفته می شود، نوعی محلول کریستالوئیدی حاوی ۰.۴۵ درصد سدیم کلراید است؛ به این معنا که غلظت نمک آن دقیقا نصف سرم نرمال سالین استاندارد است. این محلول به دلیل داشتن اسمولاریته ای حدود ۱۵۴ میلی اسمول در لیتر که بسیار کمتر از اسمولاریته پلاسمای خون است یک مایع هیپوتونیک به شمار می رود، ساختار هیپوتونیک سرم نیم نمکی باعث می شود تا آب و الکترولیت ها با شیب اسمزی از بستر عروق به درون سلول های دهیدراته منتقل شده و به شکل موثری کم آبی درون سلولی، وضعیت های هیپرناترمی و عوارضی نظیر کتواسیدوز دیابتی را جبران کند، در رابطه با سرم هاف سالین بیشتر بدانید:

ترکیبات:

• سدیم کلرید (NaCl) ۰.۴۵ درصد در آب مقطر؛ یعنی ۰.۴۵ گرم سدیم کلرید در هر ۱۰۰ میلی لیتر محلول
• اسمولاریته: ۱۵۴ میلی اسمول بر لیتر؛ غلظت آن کمتر از مایعات بدن است و یک محلول هیپوتونیک به حساب می آید.
• pH حدود ۵.۵؛ اسیدیته ای مشابه نرمال سالین دارد اما اسمولاریته آن نصف است.

کاربرد:

• جبران کم آبی داخل سلولی در مواردی که بدن آب آزاد بیشتری نسبت به نمک از دست داده است.
• کمک به درمان بالا بودن سدیم خون (هیپرناترمی) برای کاهش تدریجی غلظت سدیم پلاسما
• تامین آب و الکترولیت پایه در بیماران تحت نظر یا مبتلا به کتواسیدوز دیابتی (DKA) پس از تثبیت حجم عروقی
• تامین مایعات نگهدارنده روزانه در افرادی که توانایی مصرف مایعات خوراکی ندارند.

تداخلات دارویی:

• تزریق همزمان با داروهای مدر (دیورتیک ها) ممکن است افت شدیدتر سدیم یا فشار خون ایجاد کند.
• مصرف همزمان با کورتیکواستروئیدها می تواند تعادل آب و الکترولیت ها را برهم بزند.
• در صورت مصرف داروهای کاهنده فشار خون، تزریق سریع ممکن است به دلیل هیپوتونیک بودن، افت فشار را تشدید کند.
• نباید برای حل کردن داروهایی که اختصاصا نیاز به محلول های ایزوتونیک دارند استفاده شود مگر با تایید بروشور دارو.

ممنوعیت تزریق:

• افزایش فشار داخل جمجمه، ضربه مغزی یا ادم مغزی؛ به دلیل خطر انتقال مایع به داخل سلول های مغز و تشدید ورم مغز
• شوک هیپوولمیک و افت شدید فشار خون؛ زیرا به سرعت از فضای عروق خارج شده و حجم داخل رگ را پر نمی کند.
• افت شدید سدیم خون (هیپوناترمی)
• نارسایی شدید قلبی، کلیوی یا ادم ریه؛ به دلیل ریسک اختلال شدید در تعادل اسمزی و اضافه بار مایع
• سوختگی های وسیع و حاد؛ در فاز اول احیا انتخاب مناسبی نیست و ادم بافتی را بدتر می کند.

۳) سرم هایپرتونیک سالین

به سرم هایپرتونیک سالین هایپرکلراید هم می گویند، سرم هایپرتونیک سالین (Hypertonic Saline) به محلول های کلرید سدیم با غلظت بالاتر از فیزیولوژی بدن مانند سرم نمکی ۳ درصد یا ۵ درصد گفته می شود که اسمولاریته آن ها به مراتب بیشتر از پلاسمای خون (بیش از ۱۰۲۶ میلی اسمول در لیتر در نوع ۳ درصد) است، این غلظت بالای نمک باعث ایجاد شیب اسمزی قدرتمندی می شود که مایعات اضافه را از درون سلول ها و بافت های متورم به داخل بستر عروق می کشد؛ به همین دلیل، سرم هایپرتونیک سالین به عنوان یک داروی نجات بخش اورژانسی در درمان ادم حاد مغزی، کاهش فشار داخل جمجمه (ICP) و اصلاح سریع هیپوناترمی شدید و علامت دار (افت شدید سدیم خون) تحت پایش دقیق بالینی مورد استفاده قرار می گیرد، از مهمترین نکات دارویی درخصوص سرم هایپرتونیک سالین می توان به موارد زیر اشاره کرد:

ترکیبات:

• سدیم کلرید (NaCl) با غلظت های بالا شامل ۳ درصد یا ۵ درصد در آب مقطر؛ یعنی ۳ یا ۵ گرم سدیم کلرید در هر ۱۰۰ میلی لیتر محلول
• اسمولاریته: حدود ۱۰۲۶ میلی اسمول بر لیتر (برای نوع ۳ درصد) و ۱۷۱۰ میلی اسمول بر لیتر (برای نوع ۵ درصد)؛ بسیار بالاتر از خون بوده و یک محلول کاملا هایپرتونیک است.
• pH حدود ۵.۰ تا ۵.۸؛ ماهیت اسیدی دارد و غلظت نمک آن فوق العاده بالاست.

کاربرد:

• کاهش سریع و اورژانسی فشار داخل جمجمه (ICP) و کنترل ادم مغزی حاد در ضربه مغزی یا تروما
• درمان اورژانسی افت شدید و علامت دار سدیم خون (هیپوناترمی حاد همراه با تشنج یا کما)
• برگرداندن سریع مایعات از فضای بین بافتی و داخل سلولی به درون عروق در شرایط خاص اورژانسی

تداخلات دارویی:

• مصرف همزمان با کورتیکواستروئیدها می تواند احتباس شدید سدیم، جهش خطرناک فشار خون و اضافه بار قلبی ایجاد کند.
• همزمانی با داروهای اینوتروپ و مقوی قلب نیازمند پایش مداوم است؛ زیرا افزایش ناگهانی حجم خون به قلب فشار می آورد.
• تداخل با روند دفع دیورتیک ها؛ اثر داروهای مدر ممکن است بر غلظت سدیم سرم غیرقابل پیش بینی شود.

ممنوعیت تزریق:

• بالا بودن سطح سدیم خون (هیپرناترمی) یا بالا بودن کلر خون (هیپرکلرمی)
• نارسایی احتقانی قلب کنترل نشده و ادم حاد ریه؛ به دلیل خطر بارگیری بیش از حد حجم داخل عروق
• نارسایی شدید کلیوی و بی ادراری کامل (آنوری)
• کم آبی شدید داخل سلولی و دهیدراتاسیون ساده (بدون افت شدید سدیم)
• تصحیح سریع و کنترل نشده سدیم؛ تزریق با سرعت بالا به شدت ممنوع است چون می تواند باعث آسیب میلین مغزی (سندروم دمیلیناسیون اسموتیک) شود.

B) سرم قندی نمکی

سرم های قندی و نمکی یکی از انواع سرم های کریستالوئیدی هستند، همانطور که از اسمشان مشخص است شامل قند و نمک (دکستروز (گلوکز) و سدیم کلراید (نمک)) می شوند اما ترکیب هریک به نوع سرم قندی و نمکی وابسته است، به طورمثال اگر سرم ۱/۳ ۲/۳ باشد نسبت ۳.۳۳ درصد دکستروز (دو سوم قند) و ۰.۳ درصد است و در سرم دکستروز سالین ۰.۵ درصد در ۰.۹ درصد است، این سرم ها با هدف تامین هم زمان انرژی سلولی، آب بدن و حفظ تعادل الکترولیت ها فرموله شده اند و کاربرد گسترده ای در هیدراتاسیون بیماران ناشتا (NPO)، ریکاوری پس از اعمال جراحی، جبران کم آبی ناشی از اسهال و استفراغ و جلوگیری از کتوزیس ناشی از گرسنگی طولانی مدت دارند، از انواع سرم های قندی و نمکی می توان به موارد زیر اشاره نمود:

۱) سرم ۱/۳ ۲/۳

سرم یک سوم دو سوم (۱/۳ – ۲/۳) نوعی محلول قندی نمکی رقیق شده است که از ۳.۳۳ درصد دکستروز (دو سوم قند) و ۰.۳ درصد سدیم کلراید (یک سوم نمک) تشکیل شده و به عنوان یک مایع نگهدارنده یا مینتنس (Maintenance) استاندارد به کار می رود. این سرم به دلیل داشتن بار سدیم و کلر ملایم تر نسبت به سایر سرم های کریستالوئیدی، بدون تحمیل بار اضافی بر کلیه ها و قلب، آب و قند مورد نیاز سلول ها را تامین می کند و انتخابی ایده آل برای اطفال، سالمندان، بیماران بستری نیازمند هیدراتاسیون پایه و موارد بعد از عمل های جراحی محسوب می شود، یادتان باشد همه سرم های قندی نمکی همان دسکتروز سالین نیستند! و دسکتروز سالین یکی از انواع سرم های قندی نمکی است، در رابطه با سرم ۱/۳ ۲/۳ میتوان به موارد زیر اشاره نمود:

ترکیبات:

• یک سوم سدیم کلرید (NaCl) ۰.۹ درصد به همراه دو سوم دکستروز (قند) ۵ درصد در آب مقطر؛ به طور دقیق شامل ۰.۳ درصد سدیم کلرید و ۳.۳۳ درصد دکستروز
• اسمولاریته: حدود ۲۶۹ میلی اسمول بر لیتر؛ در داخل ویال کمی هیپوتونیک تا ایزوتونیک است، اما پس از مصرف قند توسط سلول ها، به عنوان یک محلول هیپوتونیک در بدن عمل می کند.
• pH حدود ۳.۵ تا ۵.۵؛ به دلیل وجود دکستروز اسیدی است اما کالری و هیدراتاسیون را همزمان تامین می کند.

کاربرد:

• تامین مایع نگهدارنده پایه (Maintenance) روزانه برای بیمارانی که نمی توانند غذا و آب بخورند.
• تامین همزمان آب، بخشی از الکترولیت ها و مقداری کالری پایه برای پیشگیری از کتوز و تجزیه پروتئین های بدن
• جبران کم آبی در بیمارانی که همزمان نیاز به قند و مقدار کمی نمک دارند (مانند افراد بعد از اعمال جراحی)
• محلول انتخابی برای هیدراتاسیون پایه در اطفال و کودکان به دلیل نیاز کمتر به سدیم بالا

تداخلات دارویی:

• تزریق همزمان در یک لاین مشترک با خون و فرآورده های خونی ممنوع است؛ زیرا قند موجود در آن می تواند باعث آگلوتیناسیون (چسبندگی و لخته شدن گلبول های قرمز) یا همولیز شود.
• تداخل با داروهای ضد دیابت و انسولین؛ قند موجود در سرم می تواند قند خون را بالا برده و نیاز به تنظیم دوز انسولین ایجاد کند.
• ناسازگاری فیزیکی با برخی آنتی بیوتیک ها و داروهای حساس به pH اسیدی؛ باید قبل از مخلوط کردن داروها سازگاری آنها با دکستروز بررسی شود.

ممنوعیت تزریق:

• قند خون بسیار بالا (هایپرگلیسمی کنترل نشده) و کمای دیابتی
• تروما، ضربه مغزی و ادم مغزی؛ به دلیل متابولیزه شدن سریع قند و تبدیل مایع به محلول هیپوتونیک که باعث تشدید ورم مغز می شود.
• شوک شدید ناشی از افت حجم خون (شوک هیپوولمیک)؛ این سرم حجم داخل عروق را پایدار نگه نمی دارد و انتخاب مناسبی برای احیا نیست.
• نارسایی شدید قلبی یا کلیوی همراه با اضافه بار مایع و احتباس آب
• افت شدید سدیم خون (هیپوناترمی حاد)؛ غلظت کم سدیم در این سرم وضعیت هیپوناترمی را تشدید می کند.

۲) سرم دکستروز سالین

سرم دکستروز سالین (Dextrose Saline) یکی از حیاتی ترین محلول های تزریقی ترکیبی است که از ۵ درصد دکستروز (قند) حل شده در سدیم کلراید ۰.۹ درصد (نرمال سالین) تشکیل شده و به عنوان یک منبع دوگانه برای تامین آب و الکترولیت به همراه کالری سریع الجذب شناخته می شود. این سرم در داخل بطری اسمولاریته ای معادل ۵۶۰ میلی اسمول در لیتر (هایپرتونیک) دارد، اما به محض ورود به جریان خون، دکستروز آن توسط سلول ها متابولیزه شده و بافتی ایزوتونیک از سدیم کلراید برای جبران افت حجم عروقی، پیشگیری از کاتابولیسم پروتئین ها و درمان دهیدراتاسیون در بیماران بستری و پس از عمل جراحی باقی می گذارد، در رابطه با نکات دارویی سرم دکستروز سالین در قسمت زیر بیشتر بخوانید:

ترکیبات:

• ترکیب سدیم کلرید (NaCl) ۰.۹ درصد به همراه دکستروز (قند) ۵ درصد در آب مقطر؛ به طور دقیق حاوی ۵ گرم قند دکستروز و ۰.۹ گرم نمک در هر ۱۰۰ میلی لیتر محلول
• اسمولاریته: حدود ۵۶۰ میلی اسمول بر لیتر؛ در داخل ویال یک محلول کاملا هایپرتونیک است، اما پس از ورود به بدن و مصرف سریع قند توسط سلول ها، اثر اسمزی آن مشابه سرم نرمال سالین ایزوتونیک می شود.
• pH حدود ۳.۵ تا ۵.۵؛ به علت حضور قند دکستروز محیطی اسیدی دارد.

کاربرد:

• جبران همزمان کم آبی و تامین الکترولیت های سدیم و کلر به همراه تامین کالری پایه برای پیشگیری از کتوز
• جبران مایعات از دست رفته بعد از اعمال جراحی بزرگ و ناشتا بودن طولانی مدت
• تامین انرژی و حجم داخل عروقی در مواردی مانند اسهال، استفراغ شدید یا تعریق زیاد همراه با ضعف بدنی
• کمک به تثبیت قند خون در بیمارانی که دچار افت قند و کاهش حجم عروقی همزمان شده اند.

تداخلات دارویی:

• ممنوعیت مطلق تزریق همزمان با کیسه خون در یک ست تزریق مشترک؛ قند دکستروز باعث تجمع، چسبندگی و تخریب گلبول های قرمز می شود.
• تداخل با داروهای کنترل دیابت و انسولین؛ تزریق این سرم سطح گلوکز خون را افزایش می دهد و نیاز به پایش قند دارد.
• مصرف همزمان با کورتیکواستروئیدها می تواند باعث احتباس بیشتر آب و نمک و افزایش شدیدتر قند خون شود.
• ناسازگاری فیزیکی با برخی داروها و آنتی بیوتیک های حساس به محیط های اسیدی و قندی؛ از جمله داروی آمفوتریسین B که نباید با بخش سالین آن برخورد کند.

ممنوعیت تزریق:

• بالا بودن قند خون (هایپرگلیسمی)، کتواسیدوز دیابتی و کمای هایپراسمولار دیابتی
• ضربه به سر، خونریزی داخل جمجمه و ادم حاد مغزی؛ قند بالا آسیب بافت مغزی را در زمان ایسکمی بدتر می کند.
• نارسایی احتقانی قلب کنترل نشده و ادم ریه؛ به دلیل حجم نمک و خاصیت اسمزی بالا که می تواند ریه را پر از مایع کند.
• نارسایی شدید کلیه همراه با کاهش شدید یا قطع ادرار (الیگوری و آنوری)
• بالا بودن سطح سدیم و کلر خون (هیپرناترمی و هیپرکلرمی).

C) سرم قندی (سرم دکستروز)

سرم قندی یا سرم دکستروز (Dextrose Water) یک محلول کریستالوئیدی فاقد الکترولیت است که از حل شدن گلوکز خالص در آب مقطر تزریقی به دست می آید و در غلظت های پرکاربردی مانند ۵ درصد، ۱۰ درصد، ۲۰ درصد و ۵۰ درصد تولید می شود. این سرم در غلظت ۵ درصد (ایزوتونیک در کاور سرم) بیشتر برای هیدراتاسیون عمومی، تامین آب آزاد بدن بدون تحمیل بار سدیم، و رقیق سازی یا حل کردن داروهای وریدی کاربرد دارد، در حالی که غلظت های بالاتر (۱۰ تا ۵۰ درصد) به عنوان هایپرتونیک برای درمان اورژانسی افت قند خون شدید (هیپوگلیسمی)، تامین کالری در تغذیه وریدی (TPN) و کاهش ادم مغزی به کار می روند، انواع سرم های قندی به شرح زیر هستند:

۱) سرم دکستروز۵%

سرم دکستروز ۵ درصد یا D5W یک محلول کریستالوئیدی حاوی ۵ گرم گلوکز در هر ۱۰۰ میلی لیتر آب است که در کیسه سرم ایزوتونیک محسوب می شود، اما پس از متابولیزه شدن گلوکز، آب آزاد در بدن باقی می ماند؛ بنابراین برای تامین آب بدن، جبران کم آبی داخل سلولی و پیشگیری از کتوز در برخی بیماران استفاده می شود. این سرم الکترولیت ندارد و برای درمان کم آبی شدید، احیای حجم خون یا اصلاح هیپوناترمی مناسب نیست و مصرف آن، به ویژه در بیماران دیابتی یا مبتلا به افزایش فشار داخل جمجمه، باید با تجویز و نظارت پزشک انجام شود، نکات دارویی سرم دکستروز ۵ درصد به شرح زیر است:

ترکیبات:

• دکستروز ۵ درصد در آب مقطر؛ یعنی ۵ گرم دکستروز در هر ۱۰۰ میلی لیتر محلول و ۵۰ گرم دکستروز در یک لیتر
• اسمولاریته: حدود ۲۵۲ میلی اسمول بر لیتر؛ درون کیسه تقریبا ایزوتونیک است، اما پس از مصرف دکستروز در بدن، اثر آن به صورت محلول هیپوتونیک باقی می ماند.
• pH حدود ۳.۲ تا ۶.۵؛ محلولی اسیدی است.

کاربرد:

• تامین آب آزاد در کم آبی های خفیف تا متوسط
• تامین مقدار محدودی انرژی؛ هر لیتر تقریبا ۱۷۰ کیلوکالری فراهم می کند.
• کمک به درمان افت قند خون، در صورت هوشیاری بیمار و نبود نیاز به تزریق سریع دکستروز غلیظ
• جلوگیری از کتوز و تامین مایعات نگهدارنده در برخی بیماران
• رقیق سازی بعضی داروهای تزریقی، در صورت سازگاری دارو با دکستروز

تداخلات دارویی:

• همزمانی با انسولین و داروهای ضد دیابت ممکن است نیاز به تنظیم دوز داشته باشد، زیرا دکستروز می تواند قند خون را افزایش دهد.
• مصرف همزمان با کورتیکواستروئیدها ممکن است باعث افزایش بیشتر قند خون شود.
• نباید با خون و فرآورده های خونی در یک مسیر تزریق مشترک استفاده شود، زیرا محلول های حاوی دکستروز ممکن است باعث همولیز گلبول های قرمز شوند.
• اختلاط با داروهای تزریقی باید فقط پس از بررسی سازگاری دارو با محلول دکستروز انجام شود.

ممنوعیت تزریق:

• هایپرگلیسمی کنترل نشده، کتواسیدوز دیابتی و کمای هایپراسمولار
• هیپوناترمی یا کاهش سدیم خون، زیرا پس از مصرف دکستروز، آب آزاد می تواند سدیم خون را بیشتر رقیق کند.
• ادم مغزی، افزایش فشار داخل جمجمه و آسیب شدید مغزی
• شوک هیپوولمیک و افت شدید فشار خون؛ زیرا برای احیای حجم داخل عروقی مناسب نیست.
• نارسایی شدید قلبی یا کلیوی همراه با اضافه بار مایعات
• ادم ریه و احتباس شدید آب.

۲) سرم دکستروز ۲۰%

سرم دکستروز ۲۰ درصد یک محلول گلوکز هایپرتونیک است که حاوی ۲۰ گرم دکستروز در هر ۱۰۰ میلی لیتر محلول بوده و به دلیل اسمولاریته بالا، معمولا برای تامین سریع انرژی و درمان هیپوگلیسمی شدید در شرایط خاص استفاده می شود. این محلول باید با تجویز پزشک و ترجیحا از طریق ورید مناسب تزریق شود، زیرا تزریق سریع یا نادرست آن می تواند باعث افزایش شدید قند خون، تحریک و آسیب ورید، فلبیت و در صورت نشت از رگ، آسیب بافتی شود؛ بنابراین برای مصرف روتین یا تزریق خودسرانه مناسب نیست، از مهمترین نکات دارویی سرم دکستروز ۲۰ درصد می توان به موارد زیر اشاره نمود:

ترکیبات:

• دکستروز ۲۰ درصد در آب مقطر؛ یعنی ۲۰ گرم دکستروز در هر ۱۰۰ میلی لیتر محلول و ۲۰۰ گرم دکستروز در یک لیتر
• اسمولاریته: حدود ۱۰۰۹ میلی اسمول بر لیتر؛ محلولی هایپرتونیک است و معمولا برای تزریق وریدی از طریق رگ مناسب و با پایش دقیق استفاده می شود.
• pH حدود ۳.۵ تا ۶.۵؛ محلولی اسیدی است.

کاربرد:

• درمان افت شدید قند خون، به ویژه زمانی که بیمار قادر به مصرف خوراکی نیست.
• تامین سریع انرژی و گلوکز در شرایطی مانند هیپوگلیسمی شدید، سوءتغذیه یا نیاز افزایش یافته به کالری
• کمک به پیشگیری یا درمان کتوز در برخی شرایط پزشکی، طبق نظر پزشک
• تامین گلوکز در بعضی بیماران بستری که نیاز به دریافت کربوهیدرات وریدی دارند.

تداخلات دارویی:

• مصرف همزمان با انسولین و داروهای کاهنده قند خون می تواند باعث نوسان شدید قند خون و هیپوگلیسمی یا هایپرگلیسمی شود.
• کورتیکواستروئیدها ممکن است اثر افزاینده قند خون دکستروز را تشدید کنند.
• تزریق همزمان با خون و فرآورده های خونی در یک مسیر مشترک توصیه نمی شود، زیرا محلول های دکستروز ممکن است موجب همولیز گلبول های قرمز شوند.
• مخلوط کردن با داروهای تزریقی باید پس از بررسی سازگاری دارو با محلول دکستروز انجام شود؛ زیرا احتمال ناسازگاری و رسوب وجود دارد.

ممنوعیت تزریق:

• هایپرگلیسمی کنترل نشده، کتواسیدوز دیابتی و کمای هایپراسمولار
• ادم مغزی و افزایش فشار داخل جمجمه؛ به دلیل احتمال تشدید اختلالات اسمزی و تورم سلولی
• نارسایی شدید قلبی یا کلیوی همراه با اضافه بار مایعات
• هیپوکالمی شدید یا اختلالات جدی الکترولیتی، مگر با پایش و تجویز پزشک
• تزریق سریع یا از طریق رگ های محیطی ضعیف؛ به دلیل خطر تحریک و آسیب ورید، التهاب رگ و نشت محلول به بافت.

۳) سرم دکستروز ۵۰%

سرم دکستروز ۵۰ درصد یا D50W غلیظ ترین محلول قندی هایپرتونیک است که حاوی ۵۰ گرم گلوکز خالص در هر ۱۰۰ میلی لیتر آب مقطر بوده و به عنوان یک داروی اورژانسی خط اول برای نجات بیماران دچار افت شدید و کشنده قند خون (هیپوگلیسمی حاد همراه با کما یا تشنج) به کار می رود. این سرم با اسمولاریته بسیار بالا (بیش از ۲۵۰۰ میلی اسمول در لیتر) سریعا سطح قند خون را بالا می برد و همچنین در پروتکل های درمان اورژانسی هایپرکالمی (افزایش خطرناک پتاسیم) به همراه انسولین استفاده می شود؛ اما به دلیل غلظت شدید و خطر بالای نکروز بافتی و فلبیت وریدی، تزریق آن منحصرا باید به صورت وریدی آهسته، با رگ گیری بسیار مطمئن و تحت نظارت مستقیم کادر درمان انجام گیرد، نکات دارویی سرم دکستروز ۵۰ درصد به شرح زیر است:

ترکیبات:

• دکستروز ۵۰ درصد در آب مقطر؛ یعنی ۵۰ گرم دکستروز خالص در هر ۱۰۰ میلی لیتر محلول
• اسمولاریته: حدود ۲۵۲۲ میلی اسمول بر لیتر؛ محلولی فوق العاده هایپرتونیک، بسیار غلیظ و چسبناک با خاصیت اسمزی بسیار شدید
• pH حدود ۳.۵ تا ۶.۵؛ محیطی کاملا اسیدی دارد و کالری بسیار بالایی (حدود ۱۷۰۰ کیلوکالری در هر لیتر) فراهم می کند.

کاربرد:

• درمان اورژانسی افت قند خون بسیار شدید (هیپوگلیسمی حاد همراه با کاهش سطح هوشیاری، تشنج یا کما)
• بخشی از پروتکل اورژانسی برای درمان بالا بودن خطرناک پتاسیم خون (هایپرکالمی) همراه با تزریق انسولین، جهت شیفت دادن پتاسیم به درون سلول ها
• تامین کالری متراکم در تغذیه کامل وریدی (TPN) برای بیماران بستری در بخش های ویژه
• کمک به کاهش سریع برخی ادم های مقاوم به عنوان یک عامل هیپراسمولار در شرایط بسیار خاص بیمارستانی

تداخلات دارویی:

• تداخل مستقیم با انسولین؛ مصرف همزمان بدون تنظیم دقیق می تواند نوسانات شدید قند خون و هیپوکالمی (افت شدید پتاسیم) ایجاد کند.
• ممنوعیت مطلق تزریق مشترک با خون و فرآورده های خونی در یک ست؛ باعث آگلوتیناسیون، چسبندگی و تخریب گلبول های قرمز می شود.
• تداخل با داروهای قلبی از جمله دیگوکسین؛ در صورت بروز هیپوکالمی ناگهانی ناشی از شیفت سلولی گلوکز و انسولین، سمیت دیگوکسین تشدید می شود.
• ناسازگاری شدید با داروهای حساس به pH اسیدی؛ هرگز نباید با سایر داروها در یک سرنگ یا میکروست مخلوط شود.

ممنوعیت تزریق:

• قند خون بالا (هایپرگلیسمی)، کتواسیدوز دیابتی و کمای هایپراسمولار غیرکتونی
• سکته مغزی ایسکمیک حاد و آسیب های نورولوژیک؛ هیپرگلیسمی شدید آسیب نورونی و ناحیه ایسکمی مغز را گسترش می دهد.
• ادم حاد ریه، اضافه بار مایعات و نارسایی قلبی کنترل نشده
• خونریزی فعال داخل جمجمه یا داخل نخاعی
• بی ادراری کامل (آنوری) و نارسایی حاد کلیه بدون دیالیز
• تزریق زیرجلدی یا عضلانی؛ نشت به بافت اطراف رگ (اکستراوازاسیون) باعث نکروز بافتی شدید، سوزش و مرگ سلولی می شود و ترجیحا باید از رگ مرکزی یا ورید محیطی بزرگ با سرعت آهسته تزریق شود.

D) سرم مانیتول ۲۰%

سرم مانیتول ۲۰ درصد یک دیورتیک اسموتیک قوی و هایپرتونیک با اسمولاریته حدود ۱۰۹۸ میلی اسمول بر لیتر است که حاوی ۲۰ گرم مانیتول در هر ۱۰۰ میلی لیتر آب مقطر می باشد؛ این محلول با کشیدن مایعات اضافی از بافت ها به درون عروق و دفع کلیوی آن، داروی اصلی برای کاهش سریع فشار داخل جمجمه، مهار ادم مغزی و پایین آوردن فشار داخل چشم در گلوکوم حاد است. از نظر دارویی مصرف همزمان آن با آمینوگلیکوزیدها سمیت کلیوی و شنوایی را بالا برده و تزریق آن در مسیر مشترک با خون ممنوع است؛ همچنین استفاده از این سرم در شرایطی مثل خونریزی فعال مغزی، نارسایی احتقانی شدید قلب، ادم حاد ریه، کم آبی شدید و بی ادراری کامل (آنوری) ممنوعیت قطعی دارد و حتما باید پیش از تزریق از نبود کریستال در محلول اطمینان حاصل شود.

E) سرم رینگر

سرم رینگر یک محلول کریستالوئیدی متعادل و الکترولیتی است که در دو نوع اصلی رینگر ساده (Ringer’s Solution) و رینگر لاکتات (Ringer’s Lactate یا هارتمن) تولید می شود و هر دو برای جایگزینی سریع مایعات و تنظیم املاح به کار می روند. تفاوت عمده این دو در این است که رینگر ساده حاوی الکترولیت های سدیم، پتاسیم، کلسیم و کلر بدون بافر است و برای حفظ تعادل این یون ها و درمان دهیدراتاسیون استفاده می شود، اما رینگر لاکتات علاوه بر این املاح، دارای لاکتات سدیم است که در کبد به بی کربنات تبدیل شده و اثر قلیایی کنندگی ایجاد می کند؛ به همین دلیل رینگر لاکتات داروی انتخابی در احیای شوک های هیپوولمیک، سوختگی های وسیع، جراحی های سنگین و اصلاح اسیدوز متابولیک خفیف است، در حالی که در نارسایی های حاد کبدی به دلیل ناتوانی در متابولیزه کردن لاکتات منع مصرف دارد، از مهمترین نکات دارویی سرم رینگر و رینگر لاکتات می توان به جدول زیر اشاره نمود:

ویژگی و مشخصات	سرم رینگر ساده (Ringer’s Solution)	سرم رینگر لاکتات (Ringer’s Lactate / Hartmann)
ترکیبات شیمیایی	حاوی سدیم، پتاسیم، کلسیم و کلر در آب مقطر	حاوی سدیم، پتاسیم، کلسیم، کلر به همراه سدیم لاکتات
وجود بافر قلیایی کننده	فاقد هرگونه ماده بافری یا قلیایی کننده	حاوی لاکتات که در کبد سالم به بی کربنات تبدیل می شود
اثر بر تعادل اسید و باز	خنثی است و تاثیری در رفع اسیدوز ندارد	خاصیت بافری دارد و به اصلاح اسیدوز متابولیک کمک می کند
کاربردهای اصلی و بالینی	جبران آب و الکترولیت ها، دهیدراتاسیون پس از جراحی	احیای مایعات در شوک هیپوولمیک، سوختگی های حاد، تروما
وضعیت متابولیسم کبدی	وابستگی به عملکرد متابولیک کبد ندارد	نیاز به کبد سالم برای تبدیل لاکتات به بی کربنات دارد
موارد احتیاط و منع مصرف	نارسایی کلیوی و هایپرکالمی به دلیل وجود پتاسیم	نارسایی شدید کبدی، اسیدوز لاکتیک، نارسایی شدید کلیه

F) سرم آلبومین

سرم آلبومین یک محلول کلوئیدی مشتق از پلاسمای خون انسان است که در غلظت های رایج ۵ درصد (ایزوانکوتیک) و ۲۰ تا ۲۵ درصد (هایپرانکوتیک) برای افزایش فشار انکوتیک پلاسما و بازگرداندن حجم موثر داخل عروق استفاده می شود. این سرم با جذب مایعات از فضای میان بافتی به داخل بستر رگ ها، نقشی کلیدی در درمان بیماران مبتلا به شوک مقاوم به مایع درمانی، سوختگی های حاد و شدید پس از ۲۴ ساعت اول، درمان و پیشگیری از عوارض پاراسنتز حجیم در سیروز کبدی، و اصلاح هیپوآلبومینمی بحرانی همراه با آسیت یا ادم گسترده ایفا می کند و تجویز آن نیازمند پایش مداوم سیستم قلبی عروقی به منظور جلوگیری از بروز اورلود مایعات و ادم ریوی است.

G) سرم اینترالیپید

سرم اینترالیپید (Intralipid) یک امولسیون چربی استریل شیری رنگ است که از روغن سویا تصفیه شده، فسفولیپیدهای تخم مرغ و گلیسرول تشکیل شده و در غلظت های ۱۰ و ۲۰ درصد برای تامین اسیدهای چرب ضروری و کالری بالا در تغذیه کامل وریدی (TPN) بیماران بدحال یا ناتوان از تغذیه گوارشی به کار می رود. علاوه بر نقش تغذیه ای، اینترالیپید به عنوان یک پادزهر اورژانسی حیاتی (موسوم به چاه لیپیدی) در مسمومیت های کشنده ناشی از بی حس کننده های موضعی لیپوفیلیک مانند بوپیواکائین یا مسمومیت با داروهای قلبی نظیر مسدودکننده های کانال کلسیم و بتا بلوکرها استفاده می شود تا سموم را از بافت های هدف مانند قلب و مغز جدا کرده و وضعیت همودینامیک بیمار را پایدار کند.

H) سرم آمینواسید (آمینوپلاسما)

سرم آمینواسید یا آمینوپلاسما (Aminoplasmal) یک محلول تغذیه ای وریدی حاوی ترکیبی متعادل از اسیدهای آمینه ضروری و غیرضروری به همراه الکترولیت ها است که برای بازسازی بافت ها، حفظ تعادل مثبت نیتروژن و پیشگیری از تحلیل عضلانی در بیماران بستری و بدحال به کار می رود. این سرم به عنوان جزء پروتئینی اصلی در پروتکل های تغذیه کامل وریدی (TPN) برای بیمارانی که مسیر گوارشی غیرفعال دارند، افراد دچار سوءتغذیه شدید، بیماران پس از جراحی های سنگین، تروما، سپسیس و سوختگی های وسیع تجویز می شود تا با تامین بلوک های سازنده سلولی، روند ترمیم زخم ها و پایداری سیستم ایمنی را سرعت ببخشد.

I) سرم پلاسما اکسپاندر

سرم های پلاسما اکسپاندر (Plasma Expander) یا حجم دهنده های پلاسما، محلول های کلوئیدی مصنوعی با وزن مولکولی بالا هستند که برای جایگزینی سریع حجم خون از دست رفته و تثبیت وضعیت همودینامیک بیماران در شرایط اورژانسی به کار می روند. این محلول ها به دلیل داشتن مولکول های درشت، به راحتی از دیواره مویرگ ها عبور نمی کنند و با ایجاد فشار اسمزی کلوئیدی (فشار انکوتیک)، آب را از بافت های بین سلولی به درون رگ ها می کشند و مایع را برای مدت طولانی تری در فضای عروقی نگه می دارند؛ به همین دلیل در شوک های هیپوولمیک ناشی از خونریزی های حاد، تروما و جراحی های سنگین تا زمان فراهم شدن فرآورده های خونی کاربرد حیاتی دارند، از سرم پلاسما اکسپاندر میتوان به موارد زیر اشاره نمود:

۱) هماکسل

اگر در ترومای حاد یا خونریزی ناگهانی اتاق عمل نیاز به پر کردن فوری بستر رگ ها باشد، هماکسل اولین گزینه دم دست کادر درمان است. این سرم با تکیه بر پلی پپتیدهای ژلاتینی خود، فشار خون افتاده بیمار را سریع بالا می کشد؛ اما یک قلق حیاتی دارد: درون ترکیب آن کلسیم بالایی وجود دارد، پس هرگز نباید هم زمان در یک مسیر وریدی با کیسه خون تزریق شود، چون کلسیم باعث لخته شدن خون سیتراته می شود. همچنین به خاطر تحریک ترشح هیستامین، چند دقیقه اول شروع سرم باید چشم تان به علائم بیمار باشد تا واکنش آلرژیک ندهد.

۲) ژلاتین

نسل های مدرن تر ژلاتین مثل ژلوفوزین، برای جبران کاستی های هماکسل طراحی شده اند. این محلول ها با حذف یون کلسیم از ساختار کلاژنی خود، دست پزشک را برای تزریق هم زمان با سایر داروها باز می گذارند و سازگاری بهتری با بدن دارند. اثر حجم دهندگی آن ها حدود ۴ ساعت دوام دارد و سپس به راحتی توسط کلیه ها دفع می شود؛ فقط باید به یاد داشت که منشا پروتئینی این ترکیبات، احتمال حساسیت های پوستی یا تنفسی را صفر نمی کند و پایش تنفس بیمار همچنان ضروری است.

۳) دکستران

دکستران فقط یک جبران کننده حجم ساده نیست، بلکه یک روان کننده جریان خون با اثر ضد لخته هم به شمار می آید. این پلیمر گلوکزی قوی با کاهش چسبندگی پلاکت ها، خون را رقیق تر کرده و مانع مسدود شدن مویرگ ها و لخته شدن خون در جراحی های عروقی می شود. با این حال تیغ دولبه است؛ مصرف بیش از حد آن ریسک آسیب حاد به کلیه ها و خونریزی را بالا می برد و نکته کلیدی اینجاست که قبل از تزریق دکستران، حتما باید نمونه خون برای آزمایش کراس مچ و بانک خون گرفته شود، چون روی غشای گلبول ها می نشیند و جواب آزمایش سازگاری خون را به هم می ریزد.

J) سرم الکترولیتی

سرم الکترولیتی به دسته‌ای از محلول‌های تزریقی کریستالوئیدی مانند رینگر، رینگر لاکتات، پلاسما لایت و نرمال سالین گفته می‌شود که ترکیب دقیقی از یون‌های حیاتی شامل سدیم، پتاسیم، کلر، کلسیم و منیزیم را به همراه بافرهای قلیایی تامین می‌کنند. این محلول‌ها با شبیه‌سازی غلظت پلاسمای خون، وظیفه اصلی تنظیم اسمولاریته، بازگرداندن تعادل آب و الکترولیت‌ها، تثبیت تعادل اسید و باز بدن و حفظ پتانسیل غشای سلولی را بر عهده دارند؛ به همین دلیل در شرایط بحرانی مثل کم‌آبی‌های شدید ناشی از اسهال و استفراغ طولانی، سوختگی‌های وسیع، شوک هیپوولمیک، فاز حین و بعد از اعمال جراحی و بی‌نظمی‌های الکترولیتی قلب تجویز می‌شوند تا عملکرد فیزیولوژیک بافت‌ها و عروق در کوتاه‌ترین زمان به ثبات برسد، از مهمترین سرم های الکترولیتی میتوان به موارد زیر اشاره نمود:

۱) سرم کلسیم گلوکونات

این محلول برای اصلاح فوری هیپوکلسمی علامت دار، محافظت از عضله قلب در هایپرکالمی شدید و درمان تشنج ناشی از تتانی کاربرد دارد که حتما باید آهسته و با پایش ریتم قلب تزریق شود.

۲) سرم سولفات منیزیم

داروی خط اول برای پیشگیری و کنترل تشنج های ناشی از اکلامپسی در بارداری و درمان آریتمی خطرناک تورساد دی پوینت است که با شل کردن عضلات صاف و پایش رفلکس ها استفاده می شود.

۳) سرم پتاسیم کلراید

یک الکترولیت حیاتی برای درمان سریع هیپوکالمی و پیشگیری از ایست قلبی ناشی از کمبود پتاسیم است که باید همیشه رقیق شده و آهسته تزریق شود و هرگز نباید بولوس مستقیم زده شود.

۴) سرم سدیم بی کربنات

محلولی قلیایی کننده برای خنثی کردن اسیدوز متابولیک شدید، درمان مسمومیت با داروهای ضدافسردگی سه حلقه ای و تسریع دفع کلیوی سموم است که به صورت انفوزیون کنترل شده تجویز می شود.

چرا انتخاب انواع سرم های تقویتی ملزم به داشتن نسخه پزشک است؟

انتخاب و تزریق سرم های تقویتی بر خلاف تصور عموم یک اقدام ساده خانگی نیست، بلکه دارودرمانی وریدی مستقیم است که مستقیما وارد جریان خون می شود و کوچک ترین عدم تعادل در دوز آن می تواند تعادل اسمزی و الکترولیتی بدن را بر هم بزند. پزشک قبل از تجویز، تاریخچه بیماری های زمینه ای مانند نارسایی کلیه، نارسایی قلبی و فشار خون بالا را بررسی می کند، زیرا ورود حجم اضافه مایعات یا ویتامین ها و مواد معدنی سنگین می تواند به اضافه بار قلبی (Fluid Overload)، ادم ریوی یا آسیب حاد کلیوی منجر شود؛ علاوه بر این، بسیاری از ترکیبات تقویتی مانند ویتامین های محلول در چربی، آمینواسیدها یا الکترولیت ها دارای تداخل های دارویی شدید با داروهای مصرفی روزانه بیمار هستند و خطر مسمومیت کبدی یا حساسیت های شدید آلرژیک (آنافیلاکسی) را به همراه دارند، بنابراین بررسی آزمایش ها، ارزیابی بالینی و تعیین ترکیب دقیق توسط پزشک ضامن اثربخشی و حفظ ایمنی جان بیمار است.

Any time a medication or fluid is given into an IV site, there is increased risk for complications such as infiltration, extravasation, and phlebitis.

هر زمان که دارو یا مایعی به داخل محل تزریق وریدی (IV) تزریق شود، خطر عوارضی مانند نفوذ، نشت و فلبیت افزایش می‌یابد.

به نقل از ncbi nih

مهمترین عوارض تزریق سرم تقویتی چیست؟

تزریق خودسرانه یا غیراصولی کوکتل ها و سرم های تقویتی، شامل ویتامین ها و املاح، علاوه بر تحمیل بار اضافی به سیستم گردش خون، می تواند خطرات بالینی جدی به همراه داشته باشد؛ مهم ترین این عوارض عبارتند از:

• شوک آنافیلاکسی و واکنش های آلرژیک شدید: حساسیت حاد به ویتامین های گروه B یا آهن تزریقی همراه با تنگی نفس و افت فشار.
• اضافه بار مایعات و نارسایی حاد قلبی: تجمع ناگهانی حجم در عروق و بروز ادم ریه در افراد مستعد.
• اختلالات الکترولیتی و آریتمی قلبی: برهم خوردن تعادل سدیم، پتاسیم یا منیزیم و ایجاد تپش قلب خطرناک.
• فلبیت، عفونت و ترومبوز وریدی: التهاب دیواره رگ، سوزش موضعی یا انتقال باکتری ناشی از تزریق نامناسب.
• مسمومیت با دوز بالای ویتامینی و آسیب کلیوی: رسوب املاح، فشار مضاعف به بافت کلیه و سمیت حاد کبدی.

🚨 تجربه شخصی از عدم توجه به علائم و انتخاب سرم تزریقی اشتباه

در اورژانس بیمارستان امام علی استان کرج شیفت بودم که در تاریخ ۲۵ دیماه سال ۱۴۰۳ بیماری را به داخل اورژانس آورند، با بررسی های انجام شده و آزمایشات اولیه به این نتیجه رسیدیم که شخص به کتواسیدوز دیابتی دچار شده بود و علت اصلی آن تزریق سرم قندی نمکی ۱/۳ ۲/۳ به جای سرم نرمال سالین بود، از همراه او که پسر این حاجیه خانوم بود علت و پرسیدم و گفتن که پرستار اومده بدون اینکه بپرسه قند داره یا مامانم سرم زده و چون بی حال بوده برداشته سرم قندی نمکی زده، دریغ از اینکه ابتدا باید علائم حیاتی به خصوص قند خون را در این مادر چک می کرد و بعد تزریق سرم را انجام می داد، به هرحال به دلیل ضعف که علت آن اتفاقا قند خون بالا بوده برای بیمار بدون نسخه موثق پزشکی تزریق سرم انجام شده بود و چون سرم قندی و نمکی بود (باز خدا رحم کرده بود که قندی ۵ درصد نزده بود!) بیمار به رایز قند خون دچار شد بود و در نهایت چون گفته بود بهتر میشه مشکلی نداره! چندین ساعت به dka یا کتواسیدوز مبتلا شده بود، علائم هوشیاری کمی افت داشت (gcs 11/15) که به علت شوک و اسیدوز متابولیک بود، برای بیمار درمان های کتواسیدوز شروع شد و متاسفانه به دلیل تنفس های دشوار بیمار تا ۲ روز هم اینتوبه بود، در نهایت با کنترل علائم الحمدالله در تاریخ اگر اشتباه نکنم ۳۰ دیماه از بیمارستان ترخیص شد (چندروزی هم بخش زنان بستری بود)، اینجا است که همیشه اعلام می کنیم باید با نسخه پزشک و بسته به شرایط بیماری فرد تزریق صورت بگیرد و به هر شرکت و پرستاری نباید اعتماد کنید.

مهمترین تداخلات دارویی رایج در انواع سرم تزریقی چیست؟

ناسازگاری های دارویی در سرم درمانی می توانند به سرعت باعث رسوب فیزیکی ذرات، غیرفعال شدن اثر درمانی دارو یا تشکیل ترکیبات بسیار سمی و کشنده در بستر عروقی شوند؛ مهم ترین تداخلات رایج به این شرح است:

1. سفتریاکسون با سرم های حاوی کلسیم (مانند رینگر): تشکیل رسوب کلسیم-سفتریاکسون و ایجاد انسداد عروقی و آسیب کشنده در ریه و کلیه.
2. آمفوتریسین B با سرم نرمال سالین و نمکی: ایجاد رسوب فیزیکی کدر و تخریب داروی ضدقارچ؛ باید منحصرا در دکستروز ۵ درصد رقیق شود.
3. کلسیم گلوکونات با محلول های قلیایی و بی کربنات: رسوب نامحلول کربنات کلسیم و انسداد مسیر تزریق به دلیل تغییرات شدید pH.
4. آمپی سیلین با سرم های قندی (دکستروز): هیدرولیز سریع و تجزیه ساختار آنتی بیوتیک در محیط اسیدی قند؛ نیازمند نرمال سالین است.
5. کوتریموکسازول (باکتریم) با حجم کم نرمال سالین: کریستالیزه شدن سریع دارو به علت حلالیت پایین؛ نیازمند رقیق سازی دقیق با دکستروز ۵ درصد است.
6. امپرازول با سرم های قندی و اسیدی: تجزیه سریع و تغییر رنگ محلول دارویی؛ به دلیل ساختار حساس، صرفا باید با نرمال سالین تزریق شود.
7. خون و فرآورده های خونی با سرم های قندی و رینگر لاکتات: تخریب گلبول ها (همولیز) در دکستروز و ایجاد لخته خونی با کلسیم رینگر لاکتات.
8. فنی توئین با سرم های دکستروز و اکثر محلول ها: رسوب سریع و بلوری شدن ذرات دارو در رگ؛ باید فقط با نرمال سالین و فیلتر تزریق گردد.
9. وانکومایسین با محلول های بسیار قلیایی (مانند هپارین یا آمینوفیلین): خنثی سازی و ناپایداری شیمیایی شدید در صورت تزریق همزمان در یک لاین.
10. مانیتول با خون کامل و برخی الکترولیت های سنگین: ایجاد آگلوتیناسیون، تخریب غشای گلبول های قرمز و تشکیل رسوب کریستالی درون عروق.

نکات پرستاری در حین تزریق سرم چیست؟

رعایت اصول مراقبت پرستاری در حین سرم درمانی نقشی کلیدی در پیشگیری از عوارض حاد وریدی، حفظ اثربخشی داروها و جلوگیری از اضافه بار مایعات دارد؛ مهم ترین نکات بالینی عبارتند از:

• بررسی دقیق پنج اصل ایمنی دارو و سرم شامل بیمار صحیح، داروی صحیح، دوز صحیح، مسیر صحیح و زمان مناسب تزریق
• کنترل شفافیت، عدم وجود ذره یا کریستال، تاریخ انقضا و سالم بودن ظرف و ست سرم قبل از شروع تزریق
• هواگیری کامل ست سرم و آنژیوکت جهت پیشگیری قطعی از آمبولی هوا در بستر عروقی
• تنظیم دقیق و کنترل مداوم سرعت قطرات بر اساس سن، وضعیت قلبی، کلیوی و پروتکل درمانی بیمار
• پایش منظم محل آنژیوکت از نظر بروز علائم نشت دارو به بافت (اکستراوازاسیون)، درد، سوزش، تورم و قرمزیکنترل علائم حیاتی بیمار به ویژه فشار خون، ضربان قلب و وضعیت تنفسی به خصوص در سرم های هایپرتونیک و تقویتی
• پایش علائم اضافه بار مایعات مانند تنگی نفس، سرفه ناگهانی، اتساع وریدهای گردن و شنیده شدن صدای کراکل در ریه ها
• بررسی بروز هرگونه علائم اولیه واکنش های حساسیتی یا آنافیلاکسی مانند خارش، کهیر، گرگرفتگی یا تب و لرز
• عدم اختلاط همزمان چند داروی ناسازگار در یک ظرف سرم و شست و شوی مسیر تزریق (فلاش کردن) بین تزریق داروها
• ثبت دقیق نوع مایع، حجم تزریق شده، داروهای اضافه شده، زمان شروع و پایان و واکنش های بالینی بیمار در پرونده.

آیا امکان تزریق سرم در منزل وجود دارد؟

بله، امکان تزریق سرم در منزل کاملاً وجود دارد و برای سالمندان، بیماران با ضعف شدید یا افرادی که مایل به صرف زمان در مراکز درمانی نیستند، گزینه ای بسیار مناسب و ایمن است؛ با این حال، این فرایند به دلیل خطراتی مانند شوک آنافیلاکسی، نشت دارو به بافت یا آسیب به رگ، حتماً باید بر اساس نسخه معتبر پزشک و توسط پرستاران مجرب و کارآزموده همراه با تجهیزات استریل و ست های پایش علائم حیاتی انجام شود تا در صورت بروز کوچک ترین واکنش حساسیتی یا نوسان فشار خون، اقدامات بالینی لازم بلافاصله در بالین بیمار صورت گیرد.

راهکار ایمن: تزریق سرم در منزل با پرستار بیمارستان و نسخه پزشک

دریافت سرم در محیط خانه فقط در صورتی ایمن و اصولی است که نسخه دقیق پزشک مبنای کار باشد و تزریق مستقیماً توسط پرستار باتجربه بیمارستانی انجام شود؛ زیرا رگ گیری استاندارد با آنژیوکت مناسب، هواگیری کامل ست، تنظیم دقیق سرعت انفوزیون برای جلوگیری از فشار به قلب و پایش لحظه ای علائم حیاتی و واکنش های دارویی، مواردی هستند که تنها کادر درمان مسلط از عهده مدیریت آن در بالین بیمار برمی‌آیند و مجموعه درمان تو این فرایند را با رعایت کامل زنجیره استریل در تهران اجرایی می کند.

سوالات متداول در خصوص انواع سرم های تزریقی و نکات دارویی آنها

سوال۱) آیا سرم برای ضعف و بی حالی خوب است؟

گاهی کم آبی، افت قند یا بیماری زمینه ای باعث بی حالی می شود، اما علت باید بررسی شود و سرم نباید خودسرانه استفاده شود

سوال۲) بهترین سرم برای کم آبی بدن چیست؟

به شدت کم آبی، علت آن، سن بیمار، وضعیت قلب و کلیه و سطح الکترولیت ها بستگی دارد و پزشک باید آن را انتخاب کند

سوال۳) تفاوت سرم قندی و سرم قندی نمکی چیست؟

سرم قندی عمدتا حاوی گلوکز است، اما سرم قندی نمکی علاوه بر گلوکز دارای نمک یا سدیم نیز هست

سوال۴) آیا سرم نرمال سالین برای همه مناسب است؟

خیر، در افراد مبتلا به نارسایی قلبی، بیماری کلیه یا ورم شدید باید با احتیاط و نظر پزشک تزریق شود

سوال۴) آیا می توان سرم را در منزل تزریق کرد؟

بله، در صورت تجویز و با حضور پزشک یا پرستار مجرب و رعایت شرایط ایمن امکان پذیر ا