بهترین زمان فصد خون

زمان تقریبی مورد نیاز برای مطالعه: 20 دقیقه

آیا تاکنون برای شما پیش آمده که به این سوال فکر کنید “بهترین زمان فصد خون” چه وقتی است؟ در چه زمان هایی از روز فصد خون کنیم بیشتر اثربخشی را می بینیم یا اینکه در چه روزهای براساس رسم و رسومات گذشتگان فصد خون می تواند مناسب نباشد؟ بهترین زمان کلی برای فصد خون طبق نظر پزشکان طب سنتی و نوین فصل بهار فروردین ماه تا نیمه اردیبهشت ماه است که بهترین ساعات اجرای آن از ساعت ۷ تا ۱۱ صبح می باشد که روزهای ۱۷، ۱۹ و ۲۱ ماه قمری در تقویم سال ۱۴۰۵ نیز بهترین و مناسب ترین زمان بندی ماه های اجراست، اما سوالی که پیش می آید این است که برای نیم سال دوم سال نمی شود فصد خون کرد؟ مثلا فصل های پاییز و زمستان چی؟ نباید فصد کنیم؟ یا باتوجه به اینکه فصد خون در اوایل بهار توصیه میشود آیا در تابستان یا اواخر آن انجام فصد خون مناسب نیست؟ پاسخ به این سوالات را نیز به صورت کاملا تخصصی از درمان تو طبق نظر پزشکان طب سنتی (دکتر خیراندیش، دکتر روازاده، دکتر تبریزیان) و توجه به آداب و رسوم علم طب سنتی اسلامی براساس احکام مراجع تقلید تنظیم کرده ایم تا به صورت کاملا دقیق بر آن ها آگاه و مشرف شوید، سعی کرده ایم ساختار ساده نوشتار را در قالب نکات مهم طراحی کنیم تا با نگاه ساده نکات تکمیلی خود را دریافت نمایید، لازم به ذکر است که اگر سوالی ذهنتان را درگیر کرده است می توانید از طریق راه های ارتباطی مجموعه ۰۹۹۳۶۳۷۲۱۲۶، ۰۹۹۳۶۳۷۲۱۲۷، ۰۹۹۳۶۳۷۲۱۲۸ و ۰۹۹۳۶۳۷۲۱۲۹ یا کامنت های انتهای مطالب از پزشکان درمان تو بپرسید، این مطلب تحت نگارش دکتر بهروز زارعی (متخصص قلب و عروق) ویراستاری و نگارش شده است.

پاسخ سریع به سوال شما: بهترین زمان فصد خون چه وقتیه؟

بهترین زمان فصد خون اوایل فصل بهار از ۱ فروردین تا ۲۰ اردیبهشت ماه می باشد، انجام آن بعد از صبحانه سبک پس از خواب بین ساعت های ۷ تا ۱۱ صبح می باشد و برای بیشترین اثرپذیری انتخاب روزهای تقویمی قمری بین روزهای ۱۷، ۱۹ و ۲۱ ماه قمری توصیه می شود.

معیار	بهترین زمان	توضیح تکمیلی
فصل	بهار (۱ فروردین تا ۲۰ اردیبهشت)	هوا معتدل است و بدن پس از زمستان آماده پاکسازی است
ساعت انجام	۷ تا ۱۱ صبح	بعد از صبحانه سبک و خواب کافی
روز قمری	۱۷، ۱۹ و ۲۱ ماه قمری	ایام حزینه؛ خون در حداکثر غلیان است و فصد اثرپذیری بیشتری دارد
وضعیت بدن	استراحت کرده و هیدراته است	خواب کافی شب قبل، پرهیز از غذاهای سنگین ۲۴ تا ۴۸ ساعت قبل
میزان خونگیری	متناسب با تشخیص پزشک	در افراد ضعیف یا مزاج سرد، حجم کمتر توصیه می شود.

🚨نکته مهم برای یادگیری شما: ایام حزینه به روزهای ۱۷، ۱۹ و ۲۱ هر ماه قمری گفته می شود که در طب سنتی باور بر این است خون در این روزها در اوج جوشش و غلیان قرار دارد، در نتیجه خروج خون فاسد در این زمان آسان تر و اثرپذیری فصد بیشتر می شود.

چرا توجه به بهترین زمان برای انجام فصد خون با اهمیت است؟

ببینید هدف از فصد خون خارج کردن خون و آلودگی های داخل خون جهت تنظیم عملکرد بهتر ارگان های مهم بدن (نظیر قلب، کبد، کلیه و مغز و ریه) بهمراه تعدیل و تنظیم اخلاط اربعه (دم (خون)، صفرا، بلغم، سودا) می باشد، پس ما به وقت و زمانی نیاز داریم که بتوانیم این عمل را با دقت و اثربخشی بالاتری انجام دهیم، در برخی روزهای سال به دلیل تاثیرگذاری آب و هوا بر عملکرد گردش خون و اندام ها به مراتب ما شاهد کاهش جریان خون و سختی در خروج خون به دنبال فصد خون خواهیم بود (مثلا فصول سرد سال که گراویتی بالا و جریان خون کند است)، وقتی جریان خون مناسب و مساعدی را شاهد نباشیم چگونه انتظار خواهیم داشت که با فصد ۴۰۰ سی سی خون پاکسازی اصولی و دقیقی را بهره ببریم؟ همین عوامل باعث می شوند که طبق توصیه ها و تجربیات بالینی اطباء سنتی اسلامی توجه به زمان مناسب برای انجام فصد خون از اهمیت و ارزش درمانی بالاتری برخوردار شود، طبق نظر پزشکان طب سنتی و حتی طب نوین پزشکی بهترین زمان فصد خون در فصل بهار (از اوایل تا اواسط فصل بهار) و ساعت های ۷ تا ۱۱ بعد از صبحانه سبک می باشد، در اوایل بهار خون جوشش و قدرت ذوب خوبی دارد و به آسانی می تواند از دیواره عروق خروج کند و در پاکسازی خون موثر باشد از طرفی بعد از خواب فشار خون متعادل است و تنش بدن نیز در حالت مطلوب تری از ساعات دیگر قرار دارد.

پیشنهاد مطالعه بیشتر: فصد خون بهتره یا حجامت؟

انجام فصد خون در روز بهتره یا شب؟

انجام فصد خون در روز، بعد از خواب و میل کردن یک صبحانه سبک و مقوی بین ساعت های ۷ صبح الی ۱۱ و در اوایل فصل بهار بهترین و بیشترین تاثیرگذاری را دارد، اما اینطور هم نیست که به هیچ وجه نمی توان در ساعات دیگر روز یا ایام و فصول دیگر سال فصد خون را انجام داد! به طور مثال انجام فصد خون در برخی موارد شب ها هم صورت پذیر است البته که بسیاری از پزشکان طب سنتی براین عقیده هستند انجام فصد خون در شب می تواند خواب را برهم بزند، تعدیل اخلاط اربعه را مشکل ساز کند و سیستم ایمنی را نیز کاهش دهد که علت اصلی آن تغییرات سطح انرژی و ایجاد استرس در بدن می باشد، در علم پزشکی نوین هم این مورد تایید می شود که انتقال خون، حجامت یا فصد خون در روزها و اوایل روز بیشترین تاثیر درمانی و کمترین استرس را بر بدن می گذارد، در پزشکی نوین خون دادن یا فصد در شب به دلیل افت طبیعی فشار خون و ضربان قلب در ساعات پایانی روز تحت تاثیر ریتم شبانه روزی (سیرکادین) بسیار خطرناک است، زیرا با کاهش حجم خون موثر، مکانیسم های جبرانی بارورسپتورها و سیستم سمپاتیک توان پاسخ سریع را ندارند و خطر سنکوپ، افت شدید فشار خون وضعیتی، کاهش خون رسانی به مغز و قلب و اختلال در ریکاوری و ترمیم سلولی بسیار افزایش می یابد.

بهترین زمان فصد خون براساس تفکیک فصل ها

و اما سوالی که در ذهن بسیاری از کاربران درمانی مطرح می شود این است که “بلاخره اگر در بهار فصد نکردیم میتونیم تو تابستون یا پاییز فصد کنیم؟” یا “منی که پزشک برام فصد خون تو زمستون گذاشته انجام بدم یا نه؟” برای پاسخ به این سوالات و تفکیک نکات ایمن، کاربردی و فواید انجام هر فصل ما لیستی را برایتان تنظیم و تدوین کرده ایم که بتوانید آن را مطالعه کنید و آگاهی لازم را کسب کنید:

شاخص / ویژگی	🌸 فصل بهار✅✅	☀️ فصل تابستان	🍂 فصل پاییز✅	❄️ فصل زمستان❌
جایگاه در طب سنتی	بهترین و طلایی‌ترین زمان (زمان اولیه)	زمان مشروط (با احتیاط بالینی)	دومین زمان مناسب (زمان ثانویه)	نامناسب‌ترین فصل (صرفاً شرایط اضطرار)
بازه زمانی طلایی	۱ فروردین تا ۱۵ اردیبهشت	نا مشخص (صرفاً ساعات خنک شب/صبح)	۱ مهر تا ۱۵ آبان	بدون بازه طلایی (فقط اضطرار)
وضعیت فیزیولوژیک خون	غلیان و جوشش دم، رقت مناسب، انباشت سموم زمستان	ذوب شدید خون، رقت بیش از حد، کاهش حجم پلاسما	تجمع صفرا و سودا، تعادل نسبی رقت پس از گرمای تابستان	انجماد و رسوب اخلاط سنگین، حرکت خون به عمق (احشاء)
منطق طب نوین (پزشکی مدرن)	غلظت بالای هماتوکریت به‌جامانده از زمستان + افزایش ویتامین D	ریسک بالای دهیدراتاسیون، گرمازدگی و افت حجم خون	تعدیل غلظت خون پیش از انقباض عروقی شدید زمستان	ریسک افت سیستم ایمنی، انقباض عروق محیطی (Vasoconstriction)
عوارض احتمالی پس از فصد	حداقل میزان عوارض	بالا: ضعف، سنکوپ، شوک هیپوولمیک، سرگیجه	پایین تا متوسط	بالا: افت شدید قوا، بروز بیماری‌های عفونی، غش
شرایط و ملاحظات بالینی	هوای معتدل، بدون نیاز به تمهیدات سخت	تامین شدید مایعات، پرهیز از گرما و استراحت کامل	انجام قبل از آغاز سرمای شدید و شیوع آنفولانزا	گرم کردن کامل موضع و محیط، ماساژ رگ، خروج حجم محدود
مستندات متون کهن	قانون (فصل شرائط الفصد)، ذخیره (کتاب سوم)	الحاوی (باب الاستفراغ و التفرغ)	ذخیره خوارزمشاهی (گفتار فصد)	قانون (کتاب اول)، الحاوی (منع فصد در برد شدید)

۱) فصد خون در بهار

بدن به صورت کلی طبق طب سنتی دارای ۴ خلط اصلی یعنی خون (دم)، بلغم، صفرا و سودا می باشد، زمانی که تعادل بین هریک از این اخلاط ۴ گانه بهم بخورد بدن دچار آسیب و اختلال در عملکرد می شود، در فصل بهار (پس از گذر از فصل سرد زمستان) خون گرم تر و رقیق تر می شود و به نظر اطباء سنتی به حالت غلیان یا جوشش و تلاطم در می آید که بهتر است مقادیری از آن برای پاکسازی و تعادل اخلاط اربعه از بدن خارج شود، از طرفی فصل بهار به نسبت فصول سرد سال سرماخوردگی و بیماری های واگیردار به مراتب کمتر است و زمان مناسبی است که بازسازی صورت بپذیرد، از طرفی با این حال که فصل بهار خون رقیق تر از فصل زمستان است اما ذوب آن به اندازه تابستان نیست که خیلی روان باشد، بسیاری از پزشکان طب نوین نیز بر این عقیده هستند که فصل بهار برای فصد خون بهتر از فصول دیگر است زیرا در بهار به دلیل افزایش ویتامین D، تحرک خورشیدی و ماندگاری غلظت بالای خون (هماتوکریت) از زمستان، بار وارده بر قلب و عروق بیشتر می شود؛ بنابراین تخلیه حجم اضافی خون در افراد با غلظت بالا، به تنظیم فشار خون و کاهش استرس قلبی کمک می کند، از همین رو اگر به دنبال انجام فصد خون طبق نظر متخصص طب سنتی و پزشک خود هستید پیشنهاد علم طب سنتی بر اجای آن در فصل بهار است، بهترین زمان فصد خون نیز از اوایل فروردین تا ۱۵ اردیبهشت می باشد زیرا هوا متعادل تر از تابستان، خنک تر از تابستان، گرم تر از زمستان و کم خطر تر از فصول انتقال بیماری از سایرین می باشد.

۲) فصد خون در تابستان

در فصل تابستان نیز می شود فصد خون را در صورت نیاز (مثلا کنترل علائم پلی سیتمی و هموکروماتوز و با تجویز پزشک) انجام داد البته نه با اثرپذیری مطلوب فصل بهار؛ زیرا در این فصل مقدار ذوب خون بالاست و خون به دلیل گرمای زیاد رقیق است (هرچه خون رقیق تر باشد خروج آن با سرعت بیشتری رخ می دهد و تاثیر غلظت آن می تواند کمتر مشاهده شود با این حال که غلظ است و بر تعادل اخلاط اربعه تاثیرگذار است)، از طرفی در تابستان به دلیل گرمای زیاد هوا بدن به حالت طبیعی خود دهیدراته تر (کم آب تر) است و می تواند علائم پس از فصد نظیر ضعف و بی حالی، افت فشار، سرگیجه و غش را کنترل نکند، بنابراین انجام فصد در تابستان باید پس از بررسی آزمایش خون، تامین مایعات کافی، پرهیز از گرما و فعالیت سنگین و با پایش علائم حیاتی انجام شود اما این به آن معنا نیست که انجام آن در تابستان ممنوعیت مطلق دارد.

۳) فصد خون در پاییز

دومین بهترین زمان فصد خون فصل پاییز است، در فصل بهار به دلیل گذر از سرما و وارد شدن به طبیعت گرمتر خون از حالت سردی شدید و غلظت بالا به رقت کافی و جوشش مناسب می رسد که در پاییز نیز این امر وجود دارد، حالا با گذر از فصل گرم تابستان و ورود به فصل سرد پاییز از اوایل مهر (۱ مهرماه) تا اواسط آبان (۱۵ آبانماه) که هنوز هوا شدید سرد نشده است خون از رقت بسیار بالا (جوشش بالا) به رقت مناسب تر (مشابه فصل بهار) می رسد که تجمع خلط صفرا و غلظت خون در این فصل افزایش می یابد و بهتر است از طریق فصد خون خارج شود، از طرفی بیماری های فصلی به خصوص در سرما در این دوره کمتر از فصل سرد زمستان است که می تواند خطر ابتلا به بیماری های فصلی ناشی از از دست دادن خون در اجرای فصد را متعادل تر کند، در اوایل فصل پاییز تا اواسط آبان هوا کمی خنک تر می شود که علائم دهیدراتاسیون را می تواند کمی کمرنگ تر کند و تاثیرات ناشی از فصد خون که می تواند شامل ضعف و بی حالی، افت فشار، سرگیجه و غش را هم بکاهد.

۴) فصد خون در زمستان

طبق مثلث «قانون ابن سینا، الحاوی رازی و ذخیره خوارزمشاهی جرجانی» نامناسب ترین فصل برای انجام فصد خون است مگر اینکه بحث درمان و ادامه روند درمان برای کاندید انجام آن مطرح باشد، اگر به طبیعت بدن نگاه کنیم سرمای محیط باعث می شود خون که گرمتر از نقاط سطحی بدن است خود را به اندام و احشاء عمقی بدن برساند تا سرمای غالب نتواند بر عملکرد طبیعی اندام ها تاثیر بگذارد، این حالت باعث انجماد و رسوب اخلاط سنگین (بلغم و سودا) می شود که با انجام فصد خون نمی توان خون فاسد را به آسانی خارج کرد، اتفاقا در این فصل انجام فصد خون می تواند سبب کاهش حجم خون در گردش همراه با آنتی بادی (پادتن های ایمنی) و افت شدید قوای بدن شود، از این رو اجرای آن صرفا در شرایط اضطرار بالینی و پرخونی مفرط، آن هم در محیطی کاملا گرم، با ماساژ و گرم کردن موضع رگ جهت تسهیل جریان خون و خروج حجم بسیار محدود تجویز می شود.

توضیحاتی در خصوص تقویم فصد خون در ماه های قمری

برخی از افراد می پرسند که “مگه ما که در ایران زندگی می کنیم شمسی نیستیم؟ و نباید به تقویم شمشی توجه کنیم؟ پس چرا تقویم قمری مهم است؟” در طب سنتی، فصد صرفا به فصل شمسی (بهار و پاییز) محدود نمی شود، بلکه به وضعیت قمر (ماه) در برج های دوازده گانه نیز گره خورده است، دلیلش این است که در مکتب طب سنتی، کره ماه می تواند مستقیما بر توازن رطوبات و اخلاط بدن اثر بگذارد، این در واقع مشابه همان منطقی است که جزر و مد در دریاها و اقیانوس ها را ایجاد می کند (منظور کلا مایعات است)، در نگاه طب سنتی زمانی که ماه در برخی برج ها (مثل عقرب) یا در فازهای حزینه (روزهای ۱۷، ۱۹ و ۲۱ ماه قمری) قرار می گیرد؛ غلظت، جریان و پویایی خون تغییر می کند و فرد در این روزها به لحاظ بالینی در نقطه اوج یا ضعف همودینامیکی خود قرار می گیرد، از همین رو توجه به تقویم فصد خون قمری از ارزش و اهمیت بسیار بالایی برخوردار است، برای دریافت اطلاعات بیشتر پیشنهاد می کنیم به فهرست زیر توجه کنید:

ممنوعیت فصد خون در ماه های قمر در عقرب ❌

قمر در عقرب یعنی وقتی کره ماه وارد برج عقرب می شود و تقریبا هر ماه قمری یکی دو روز این حالت ادامه پیدا میکند (در واقع همان برچسب زردی که در تقویم ها می بینیم و بر اساس تجربیات و توصیه علماء انجام خرید و فروش ملک و ماشین، عقد و عروسی یا شروع کار در این روزها بهتر است انجام نشود)، از نگاه اطباء طب سنتی در این فاصله ۲ روزه تعادل اخلاط بدن به هم می خورد و به همین دلیل نیاکان ما روش های درمانی و حمایتی که با رگ و خون سر و کار داشتند را (مثل فصد و حجامت) در این بازه انجام نمی دادند و ممنوعش کرده بودند، البته باید بدانید که این حکم آنقدرها هم قطعی و حتمی نیست و خیلی از پزشکان امروز طب سنتی آن را بیشتر یک توصیه احتیاطی می دانند تا یک قانون سفت و سخت! ولی چون رعایت آن می تواند از تحمیل خطرات احتمالی جلوگیری کند بهتر است روی آن حساب باز کنیم، پس برای فصد خون در تقویم بگردید و روزهای قمر در عقرب را پیدا کنید.

طلایی ترین روهای قمری برای انجام فصد خون؛ روزهای حزینه ✅

“حزینه” یک واژه عربی است به معنای (برهنه شدن و بیرون آمدن)، در طب سنتی پزشکان و علماء بر این عقیده هستند که در روزهای ۱۷، ۱۹ و ۲۱ ماه طبیعت در حال برون ریزی و تخلیه مواد فاسد خود است، از همین رو برای انجام فصد خون نیز پزشکان بر این عقیده هستند در روزهای ۱۷، ۱۹ و ۲۱ ماه برج قمری جهت حرکت اخلاط و خون به سمت سطح و بیرون بدن است نه به سمت عمق و احشاء بدن پس اقدام به فصد خون به دلیل overlap و هم پوشانی میان رفتار طبیعت و خارج شدن خون فاسد از بدنتان می تواند مناسب و تاثیرگذار باشد.

بهترین ماه های انجام فصد خون براساس تفکیک نام

همانند نکاتی که در خصوص بهترین زمان فصد خون به شما گفته شد و گفتیم فصل بهار بهتر از تابستان و پاییز بهتر از تابستان و زمستان است اما از بهار رتبه تاثیرپذیری پایین تری می گیرد حالا می خواهیم برای مشتاقان به دانستن ماه های قمری هم در این قسمت توضیح دهیم، نام بهترین ماه های تقویمی قمری برای انجام فصد خون به شرح زیر است:

• ربیع الاول ماه طلایی: تعادل نسبی رطوبت هوا، باز بودن رگها در سطح متوسط مزاج
• ربیع ااثانی ماه مطلوب: پایداری مزاج، ریتم جریان خون منظم.
• شعبان (با احتیاط انجام شود): غلظت خون در پایان زمستان پیک peak می زند و به مراتب رگ کمتر باز است
• رمضان (احتیاط شود): با روزه داری و کم آبی بدن، خونگیری خیلی پرریسک است
• ذی الحجه (احتیاط شود): در نگاه طب سنتی با افزایش حرارت درونی و پرخونی نسبی همراه است و باید در انجام فصد خون احتیاط شود.

تقویم فصد خون ۱۴۰۵ ماه های قمری و شمسی

فصل	ماه شمسی	روزهای طلایی (۱۷، ۱۹ و ۲۱ قمری)	ایام ممنوعه (قمر در عقرب)	وضعیت فصل از نظر طب سنتی
بهار	فروردین	۱۶، ۱۸ و ۲۰ فروردین	۷ تا ۹ فروردین	🌟 بهترین زمان سال (اوج آمادگی بدن)
بهار	اردیبهشت	۱۵، ۱۷ و ۱۹ اردیبهشت	۴ تا ۶ اردیبهشت / ۳۱ اردیبهشت	🌟 عالی (تا ۲۰ اردیبهشت فوق‌العاده است)
بهار	خرداد	۱۳، ۱۵ و ۱۷ خرداد	۱ و ۲ خرداد / ۲۷ تا ۲۹ خرداد	🟡 متوسط (رو به گرمی و کاهش آمادگی)
تابستان	تیر	۱۲، ۱۴ و ۱۶ تیر	۲۵ تا ۲۷ تیر	⚠️ فقط در صورت ضرورت (با احتیاط کم‌آبی)
تابستان	مرداد	۱۰، ۱۲ و ۱۴ مرداد	۲۱ تا ۲۳ مرداد	⚠️ نامناسب (خطر عطش و افت شدید فشار)
تابستان	شهریور	۹، ۱۱ و ۱۳ شهریور	۱۷ تا ۱۹ شهریور	🟡 کاهش دمای هوا (آغاز آمادگی نسبی)
پاییز	مهر	۸، ۱۰ و ۱۲ مهر	۱۴ تا ۱۶ مهر	🌿 دومین فصل مناسب (اوایل مهرماه)
پاییز	آبان	۷، ۹ و ۱۱ آبان	۱۰ تا ۱۲ آبان	🟡 متوسط (هوا سردتر می‌شود)
پاییز	آذر	۶، ۸ و ۱۰ آذر	۸ تا ۱۰ آذر	⚠️ نامناسب (نزدیک به انجماد اخلاط)
زمستان	دی	۶، ۸ و ۱۰ دی	۵ تا ۷ دی	⛔ نامناسب/ممنوع روتین (مگر ضرورت بالینی)
زمستان	بهمن	۵، ۷ و ۹ بهمن	۲ تا ۴ بهمن / ۲۹ و ۳۰ بهمن	⛔ نامناسب/ممنوع روتین (نیاز به اتاق گرم)
زمستان	اسفند	۴، ۶ و ۸ اسفند	۲۷ و ۲۸ اسفند	🟡 آغاز جنبش اخلاط (آمادگی برای بهار)

بهترین مقدار خون گیری در فصد خون چقدر است؟

بهترین مقدار خونگیری در انجام فصد خون قاعده یکسانی ندارد و به فاکتورهای فردی از جمله سن، جنس، وزن، شدت غلظت خون بیمار وابسته است؛ با این حال در طب سنتی مرجع، حجم استاندارد برای هر بار فصد معمولا بین ۲۰۰ تا ۲۵۰ سی سی در نظر گرفته می شود تا هم تخلیه تعادل اخلاط ۴ گانه مؤثر باشد و هم بیمار دچار ضعف شدید یا افت ناگهانی فشار نشود، در حالی که در موارد اضطراری بالینی و تحت نظر مستقیم پزشک این میزان ممکن است به ۳۰۰ تا ۴۰۰ سی سی برسد و در افرادی با توان بدنی ضعیف یا مزاج سرد بهتر است به ۱۵۰ سی سی یا حتی کمتر کاهش یابد و این حدود هرگز نباید بدون معاینه طبی و نتایج آزمایش (مانند CBC) تعیین شود، بلکه باید تحت نظارت مستقیم کادر درمانی مجرب انجام گردد تا هم هدف تخلیه برآورده شود و هم از عوارض ناشی از خونگیری مفرط جلوگیری به عمل آید.

بلاخره فصد خون در ماه رمضان خوبه یا بد؟ آیا فصد خون روزه را باطل می کند؟

ماه رمضان از دیدگاه طب سنتی زمان مناسبی برای انجام فصد خون نیست، دلیل بارز و عمده آن مربوط به کم آبی بدن و ضعف و بی حالی ناشی از fasting و روزه داری است که با انجام فصد می تواند شرایط بدتر نیز شود، از همین رو انجام آن به صورت روتین پیشنهاد نمی شود اما چنانچه به ضرورت بالینی و تشخیص مستقیم پزشک نیاز به انجام فصد خون باشد منعی قطعی جهت اجرا وجود ندارد و باید در ساعات نزدیک به افطار یا پس از آن و با حجم بسیار محدود و در محیطی خنک صورت گیرد تا از سنکوپ، افت فشار وضعیتی و ضعف شدید جلوگیری شود؛ اما از منظر فقهی، سؤال پرتکرار مراجع تقلید این است که فصد خون روزه را باطل میکند یا نه؟ در این زمینه بر اساس فتوای مراجع معظم تقلید مانند آیت الله خامنه ای و امام خمینی، حجامت و فصد خون مضر و موجب باطل شدن روزه نیستند و در واقع تنها کاری که روزه را باطل می کند خوردن و آشامیدن در روز است، بهترین زمان فصد خون در ماه رمضان ۲ ساعت پس از افطار است (مابین افطار و سحر) که می تواند در کاهش علائم هایپوگلایسمی موثر باشد زیرا با خوردن غذا کمی قند خون و مایعات بدن جبران خواهد شد، اگر پیشنهاد ما را هم بپرسید می گوییم اگر اضطراری در انجام فصد خون وجود ندارد بهتر است اجرای آن را به ماه مناسب و تایید شده دیگری بیاندازید، در ادامه ۲ نقل و قول (برگرفته از رسانه جامع الحدیث) از امام صادق و پیامبر اسلام حضرت محمد (ص) برایتان آورده ایم که این دو مقام بزرگ دین اسلام نیز به محدودیت انجام فصد خون اشاره کرده اند:

روایت معتبر از امام صادق (ع) درباره نهی از حجامت به دلیل ضعف:

متن روایت:
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ: «إِنَّمَا یُکْرَهُ الْحِجَامَةُ لِلصَّائِمِ إِذَا خَافَ عَلَى نَفْسِهِ الضَّعْفَ، فَإِنْ لَمْ یَخَفِ الضَّعْفَ فَلَا بَأْسَ»

ترجمه: حجامت برای روزه‌دار تنها زمانی مکروه است که از ضعف بر جان خود بترسد، اما اگر بیم ضعف نداشته باشد، اشکالی ندارد.
منبع روایی: وسائل الشیعة، شیخ حر عاملی، ج ۱۰، ص ۱۰۲، ابواب ما یمسک عنه الصائم، باب ۱۱.

همچنین روایت حضرت محمد پیامبر اسلام:

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (ع) أَوْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ: «کَانَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) یَحْتَجِمُ یَوْمَ الْإِثْنَیْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ وَ کَانَ یُحِبُّ أَنْ یَحْتَجِمَ لَیْلَةَ إِحْدَى وَ عِشْرِینَ…» و در احادیث دیگر تأکید شده که در ماه رمضان، خون‌گیری را به شب موکول می‌کردند تا روزه آسیب نبیند.

و در توضیح المسائل مراجع (مسأله ۱۶۵۷) نیز این مورد توضیح داده شده است:

کارهایی که باعث ضعف می‌شود، مانند خون گرفتن و حمام رفتن، برای روزه‌دار مکروه است.»

استدلال فقهی: روزه ذاتا بدن را در شرایط کم آبی و افت انرژی قرار می دهد. تخلیه حجم قابل توجهی از خون وریدی (در فصد) یا مویرگی (در حجامت) ریسک سنکوپ، شوک هیپوولمیک و ابطال اجباری روزه به دلیل ضرورت پزشکی را بالا می برد.

طبق نظر اطباء طب سنتی فصد خون چند وقت یکبار باید انجام شود؟

طبق منابع طب سنتی ایرانی و اسلامی (مکتب طب اسلامی آیت الله تبریزیان) و حتی منابع جدیدتر طب سنتی، فصد برخلاف تصور رایج عموم یک عادت فصلی نیست که بخواهد دارای نوبت انجام باشد، به طورکلی تکرار فصد خون را مزاج، توان بیمار، شدت غلبه دم و تشخیص بیماری توسط پزشک تعیین می کند، در رابطه با مزاج های مختلف نیز پیشنهاد می کنیم به لیست زیر توجه کنید:

شرایط فرد	دفعات پیشنهادی	توضیح تکمیلی
سالم با هموگلوبین کمی بالاتر از حد طبیعی	۱ بار در سال	معمولا در بهار، به عنوان پاکسازی دوره ای
غلظت خون، فشار خون بالا، کبد چرب	۲ تا ۳ بار در سال	با فاصله گذاری مناسب و فقط در کنار درمان اصلی
مشکلات پوستی (جوش، کهیر، پسوریازیس)	۱ تا ۲ بار در سال	بهترین زمان بندی: بهار و پاییز
سالمندان و افراد ضعیف	حداکثر ۱ بار در سال، با احتیاط شدید	حجم خونگیری کمتر و ارزیابی دقیق قبل از اقدام

۱) مزاج دموی (گرم و تر؛ غلبهٔ خون)

در نگاه طب ایرانی این افراد بیشترین تناسب را با فصد دارند، چون حجم و غلظت خونشان بالاست. نشانه های شاخص این مزاج عبارت اند از: چهره سرخ، جوش های صورت، فشار خون بالا، سردردهای سنگین و خواب آلودگی پس از غذا، منطق طب سنتی این است که تخلیه بخشی از خون غالب، بار سیستم گردش خون را سبک می کند و علائم را تعدیل می بخشد:

• تکرار پیشنهادی: ۱ تا ۲ بار در سال، در بهار و اوایل پاییز
• موارد شدید غلظت خون: حداکثر ۳ بار در سال با فاصلههای مناسب و زیر نظر مستقیم پزشک.

۲) مزاج صفراوی (گرم و خشک)

بدن این افراد به سمت حرارت و التهاب بالا می رود؛ از این رو بیشتر مستعد جوش های چرکی، خشکی پوست، مشکلات کبدی و تحریک پذیری اند. در دیدگاه طب سنتی، فصد با تعدیل خون، به فروکش کردن حرارت غلبه یافته کمک می کند و زمینه التهابی بدن را کم می کند:

• تکرار پیشنهادی: ۱ تا ۲ بار در سال
• بهترین زمان: بهار؛ پرهیز از انجام فصد در گرمای شدید تابستان.

۳) مزاج بلغمی (سرد و تر)

در این مزاج، خون معمولا پرحجم اما کم کشش است؛ به همین دلیل افراد بلغمی علائمی مثل چاقی، سنگینی بدن، خواب زیاد، بی حوصلگی و کندی گوارش را تجربه می کنند، نکته ظریف اینجاست که این افراد برای فصد کاندیدای ضعیف تری هستند، چون توان بدنشان برای جبران خون از دست رفته کمتر است:

• تکرار پیشنهادی: حداکثر ۱ بار در سال
• احتیاط ویژه: حجم خونگیری باید کمتر از حد معمول باشد و حتما با آمادگی قبلی (اصلاح تغذیه و خواب) انجام شود.

۴) مزاج سوداوی (سرد و خشک)

سوداوی ها کم خون ترین گروه از نظر طب سنتی محسوب می شوند؛ بدنی خشک و تحلیل رفته دارند و بیشتر درگیر اضطراب، وسواس فکری، یبوست و دردهای مفصلی هستند، فصد در این افراد با بالاترین درجه احتیاط انجام می شود و در بسیاری از موارد اصلا توصیه نمی شود:

• تکرار پیشنهادی: معمولا ۱ بار در سال یا کمتر؛ در برخی موارد اصلا انجام نمی شود
• جایگزین منطقی: برای این گروه معمولا حجامت با حجم کم یا روشهای تعدیل کننده دیگر ترجیح داده می شود.

آمادگی های قبل از انجام فصد خون چیست؟

انجام فصد خون چون از دسته روش های پزشکی مداخله ای است (invasive) باید آمادگی های لازم قبل از اجرای آن حتما توجه و انجام شود، به طور مثال در مواردی که فرد بدون آزمایش cbc و تعیین غلظت خون به فصد خون اقدام می کند و اگر هموگلوبین واقعی او ۱۰ باشد به نظر شما چه اتفاقی خواهد افتاد؟ رعایت نکات ایمنی و مراقبتهای قبل از فصد خون می تواند فرآیند فصد را برای شما آسان و تاثیرگذار کند تا به شیوه کاملا اصولی بتوانید از این روش بی نظیر درمانی سنتی بهره مند شوید، از مهمترین آمادگی های قبل از انجام فصد خون می توان به موارد زیر اشاره نمود:

1. انجام آزمایش CBC: بررسی دقیق هموگلوبین و پلاکت برای سنجش ایمنی خونگیری
2. ارزیابی و نسخه پزشک: تشخیص ضرورت فصد بر اساس علائم بالینی و طبع و مزاج
3. مشاوره طب سنتی: تعیین دقیق رژیم اصلاحی و آمادگی بدن قبل از اقدام
4. پرهیز از ناشتایی: انجام فصد حداقل ۲ ساعت پس از یک وعده غذایی سبک و مغذی
5. هیدراتاسیون کافی: نوشیدن آب و مایعات از ۲۴ ساعت قبل برای تسریع خونگیری
6. دوری از غذای سنگین و چرب: پرهیز از فست فود، کله پاچه شب قبل از فصد خون
7. استراحت و خواب کافی: داشتن حداقل ۷ تا ۸ ساعت خواب آرام در شب قبل از فصد
8. پرهیز از فعالیت شدید: خودداری از ورزش سنگین، فعالیت سنگین و حمام داغ از ۱۲ ساعت قبل
9. اطلاع رسانی داروها: در میان گذاشتن مصرف رقیق کننده ها (مثل آسپرین یا وارفارین) با پزشک
10. پرهیز از استرس: حفظ آرامش روانی و آموزش در رابطه با مراحل فصد خون.

مهم ترین مراقبتهای پس از انجام فصد خون چیست؟

همانطور که مراقبتهای قبل از انجام فصد خون کاربردی و با اهمیت است، آموزش و دانستن روشهای مراقبتی پس از فصد خون نیز از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است، در این خصوص لیستی از مهمترین مراقبتها را برایتان تنظیم کرده ایم که مطالعه کنید:

• حداقل ۱۵ تا ۳۰ دقیقه بعد از فصد دراز بکشید و از بلند شدن ناگهانی پرهیز کنید
• محل تزریق را به مدت ۵ تا ۱۰ دقیقه فشار دهید تا خونریزی کاملا بند بیاید
• پانسمان استریل محل را طبق نظر پزشک تعویض کنید و آن را تمیز نگه دارید
• بعد از فصد بهتر است نوشیدنی گرم میل کنید، برای ادامه روز استفاده از آب فراوان برای جبران حجم در گردش فراموش نشود
• تا ۲۴ ساعت پس از انجام فصد خون سعی کنید ورزش سنگین، بلند کردن اجسام و کار سخت را کنار بگذارید
• تا ۲۴ ساعت از آب داغ، حمام گرم، سونا و جکوزی پرهیز شود
• وعده اول غذایی پس از فصد خون را سبک انتخاب کنید (مثلا سوپ مقوی) که هم انرژی کافی بگیرید و هم فشار مازاد بر دستگاه گوارش وارد نشود
• در صورت تپش قلب، افت شدید فشار و خونریزی مداوم از محل فصد مراتب را فورا به پزشک یا پرستار انجام دهنده اطلاع دهید و درخواست کمک کنید.

آیا انجام فصد خون در منزل قابل اجراست؟

بله، اگر شما دستور پزشک مبنی بر انجام فصد خون داشت باشید و توانایی مراجعه به مراکز درمانی جهت فصد خون را نداشته باشید می توانید از خدمات فصد خون در منزل که مراکز تحت تابعه وزارت بهداشت درمان آموزش پزشکی ارائه می دهند استفاده کنید، انجام فصد خون با رعایت پروتکل های بهداشتی و امن توسط پرستار و دستور پزشک و اعزام پرستار مجرب با کیسه فصد خون قابل انجام می باشد، مرکز درمان تو با داشتن مجوز رسمی ۳۳۳۵۶۷۱۱ و نماد های اعتماد قانونی می تواند این خدمات را به صورت تخصصی و حرفه ای در منزل شما انجام دهد، برای اعلام درخواست می توانید با شماره های ۰۹۹۳۶۳۷۲۱۲۶، ۰۹۹۳۶۳۷۲۱۲۷، ۰۹۹۳۶۳۷۲۱۲۸ و ۰۹۹۳۶۳۷۲۱۲۹ در تماس باشید.

۱۳ سوال متداول در رابطه با بهترین زمان فصد خون

۱. بهترین زمان فصد خون چه زمانی است؟

بهترین زمان فصد خون صبح ها (۶ تا ۹ صبح) و در فصل بهار است؛ در این زمان ها غلظت خون و فشار سیستولیک متعادل تر است و ریسک سنکوپ یا افت فشار خون کمتر می باشد.

۲. بهترین فصل برای فصد خون کدام است؟

بهار بهترین فصل فصد است زیرا اعتدال دما مانع غلظت بیش از حد یا رقت شدید خون می شود و بدن تحمل بهتری برای تخلیه حجم وریدی دارد.

۳. بهترین ساعت روز برای فصد خون چه زمانی است؟

ساعات اولیه صبح (بین ۶ تا ۱۰) بهترین زمان است زیرا بدن بعد از استراحت شبانه در پایدارترین حالت هورمونی قرار دارد و ریسک افت قند و فشار پایین تر است.

۴. آیا فصد خون در تابستان خوب است؟

در تابستان به دلیل گرمای هوا، تعریق بالا و کاهش طبیعی حجم پلاسما، فصد خون مگر در موارد ضروری توصیه نمی شود زیرا خطر دهیدراتاسیون را افزایش می دهد.

۵. روزهای مناسب فصد خون در ماه قمری کدامند؟

در منابع طب سنتی روزهای ۱۲ تا ۲۱ ماه قمری به ویژه ۱۷، ۱۹ و ۲۱ توصیه شده اند که از نظر فیزیولوژیک با تغییرات جزر و مدی و گردش مایعات بدن مرتبط دانسته می شوند.

۶. آیا در ماه رمضان می‌توان فصد خون انجام داد؟

فصد خون در طول روزه داری به دلیل افت شدید حجم خون و ریسک بالای شوک ممنوع است و در صورت ضرورت پزشکی باید حتما بعد از افطار و با دریافت مایعات کافی انجام شود.

۷. قبل از فصد خون چه آزمایشی لازم است؟

انجام آزمایش CBC برای بررسی سطح هموگلوبین و هماتوکریت و همچنین تست های انعقادی مثل PT و PTT پیش از اقدام کاملا ضروری است.

۸. قبل از فصد خون باید ناشتا بود؟

خیر، ناشتایی کامل خطر افت شدید قند و فشار خون را بالا می برد؛ مصرف یک وعده غذایی سبک و نوشیدن مایعات کافی ۲ تا ۳ ساعت قبل از فصد الزامی است.

۹. فصد خون چند وقت یکبار انجام شود؟

فواصل فصد خون کاملا بستگی به میزان غلظت خون (Hct) و نظر پزشک دارد، اما به طور معمول نباید زودتر از فواصل ۳ تا ۶ ماهه تکرار شود تا بدن دچار کم خونی نشود.

۱۰. آیا فصد خون در خانه ایمن است؟

اگر فصد خون توسط پرستار مجرب، با وسایل یکبار مصرف و استریل و با امکانات مدیریت افت فشار انجام شود کاملا ایمن و راحت است.

۱۱. فصد خون برای چه کسانی ممنوع است؟

فصد خون برای مبتلایان به آنمی شدید، بیماران با فشار خون پایین، زنان باردار، افراد دارای اختلالات انعقادی و بیماران مبتلا به نارسایی شدید قلبی ممنوع است.

۱۲. تفاوت فصد خون با حجامت چیست؟

در فصد خون، رگ وریدی مستقیما رگ زنی شده و خون سنگین عروقی خارج می شود، اما در حجامت مویرگ های سطحی پوست خراش داده شده و خون مویرگی تخلیه می گردد.

۱۳. آیا بعد از فصد خون باید سرم بزنیم؟

در شرایط عادی نوشیدن مایعات و شربت های طبیعی کافی است، اما در صورت تخلیه حجم زیاد خون یا بروز نشانه های افت فشار، تزریق سرم قندی نمکی یا نرمال سالین توصیه می شود.

جمع بندی و گرفتن نتایج نهایی

در یک جمع بندی جامع باید گفت فصد خون به عنوان یکی از اصیل ترین روش های پاکسازی در طب ایرانی و اسلامی، زمانی بالاترین اثربخشی درمانی را به همراه دارد که در زمان بندی طلایی خود یعنی فصل بهار یا پاییز، ساعات ابتدایی صبح و با در نظر گرفتن ریتم ماه های قمری انجام پذیرد؛ با این حال این روش یک نسخه همگانی نیست و تعیین دفعات و حجم خونگیری آن کاملا به طبع و مزاج فرد، نتیجه آزمایش CBC و دستور مستقیم پزشک وابسته است. رعایت نکات مراقبتی پیش و پس از خونگیری ضامن سلامت و پیشگیری از عوارضی نظیر افت فشار یا سنکوپ خواهد بود و چنانچه امکان خروج از منزل را ندارید، می توانید این پروسه حساس را تحت نظارت کادر مجرب درمانی و با استانداردهای ایمن در محیط آرام خانه خود به انجام برسانید تا بدون کوچک ترین دغدغه از مواهب تعدیل اخلاط و پاکسازی بدن بهره مند شوید.